آرشیو سه‌شنبه ۱۲ آذر ۱۳۹۸، شماره ۴۵۲۶
دیپلماسی
۵
گفت و گوی روز

سید هادی برهانی استاد مطالعات فلسطین دانشگاه تهران در گفت و گو با «اعتماد»: روسیه می تواند به خروج حماس از انزوا کمک کند

گفتگو: میثم سلیمانی
اسماعیل هنیه رییس دفتر سیاسی حماس به زودی راهی مسکو می شود. اما سوال اصلی اینجاست که چه نیازی باعث شده تا روسیه و حماس روابط خود را طی سال های اخیر گسترش بدهند. سید هادی برهانی استاد مطالعات فلسطین دانشگاه تهران معتقد است که روسیه رفته رفته به نقش شوروی در خاورمیانه باز می گردد. مشروح این گفت وگو را در ادامه می خوانید.
روسیه تا چه حد می تواند به حماس در پایان دادن به محاصره ای که سال هاست با آن دست به گریبان است کمک کند تا غزه از زیر این فشار خارج شود؟

به دلیل فشار های اسراییل و تبلیغات وسیع این رژیم و تاثیر پذیری کشورهای غربی به همراهی امریکا، حماس در صحنه بین المللی به خصوص در کشورهای غربی منزوی شده است و تحولات منطقه نیز در سال های اخیر و به خصوص تحولات مصر کمکی به موقعیت حماس برای خروج از این انزوا نکرده است. اما در طرف مقابل روسیه به هرحال یک قدرت بزرگ بین المللی است که سابقه طولانی از حضور در خاورمیانه و حمایت از فلسطینی ها دارد و می تواند تا حدی به بهبود وضعیت حماس کمک کند. واقعیت آن است که در میان قدرت های بزرگ، بخش عمده آنها غربی هستند و در شرق نیز چین مواضع گذشته خود در قبال فلسطین را چندان دنبال نمی کند، از همین رو می توان روسیه را انتخابی دانست که در صورت همکاری می تواند به خروج از انزوای حماس تا حد زیادی کمک کند.

اکنون بحث سفر آقای هنیه به مسکو مطرح است. به نظر شما جایگاه حماس برای روسیه چیست و علت اصلی روسیه برای حفظ روابط خوب با حماس چیست؟

از دو جنبه می توان این موضوع را مورد ارزیابی قرار داد. از یک جهت این موضوع مربوط به حماس می شود و در سطح کلان مربوط به فلسطین می شود. اکنون قوی ترین سازمان در فلسطین گروه حماس است. این قدرت هم به لحاظ نظامی و امنیتی است و هم به لحاظ مردمی؛ و اگر یک انتخابات آزاد در فلسطین برگزار شود می تواند پیروز انتخابات باشد زیرا از محبوبیت بسیار بالایی برخوردار است. در سطح کشورهای منطقه نیز همچنان موضوع فلسطین بسیار حساس است و کشورهای منطقه و افکار عمومی نسبت به آن حساس هستند و اگر روسیه بتواند از طریق ارتباط با حماس به ملت های منطقه نشان دهد که در مساله فلسطین جانب حق و قطعنامه های بین المللی را گرفته است و برای حقوق ملی مردم فلسطین ارزش و احترام قایل است، به روسیه کمک می کند که جایگاه این کشور در افکار عمومی منطقه به طور جدی تقویت شود.

روس ها آیا در قبال این حمایت انتظار خاصی از حماس دارند؟

مجموعه شرایط نشان نمی دهد که روس ها توقع ویژه ای از حماس داشته باشند. موضوع را در این زمینه باید در سطح کلان تر دید. جایگاه حماس در فلسطین بسیار مستحکم است. در درگیری های اخیر با اسراییل نیز نشان داد که به لحاظ سیاسی و نظامی-امنیتی به یک بلوغ و رشدی رسیده است که جایگاه این گروه را تثبیت کرده و اسراییل نمی تواند به راحتی این جایگاه را تخریب کند. از طرف دیگر اینکه نگاه روسیه که به نظر می رسد قصد دارد دوباره به خاورمیانه بازگردد نشان از تغییر دیدگاه روسیه دارد. در زمان شوروی یک توجه جدی از سمت مسکو به خاورمیانه وجود داشت. ولی پس از فروپاشی این حضور بسیار کمرنگ شد اما به نظر می رسد روسیه دوباره به دنبال احیای حضور خود در خاورمیانه است و مسکو تلاش می کند تا نقش شوروی در خاورمیانه را احیا کند. و برای موفقیت در این امر وارد فاز تنظیم روابط خود با سازمان های فلسطینی شده که بسیار پر اهمیت است.

حماس طی سال های اخیر تلاش کرده روابط خود با روسیه را بهبود ببخشید و حتی طی چند وقت اخیر هیات هایی از هر دو طرف دیدارهایی داشته اند. هدف اصلی حماس برای نزدیکی به روسیه چیست؟

حماس و همچنین سازمان های فلسطینی از کمبود و فقر حمایت قدرت های بزرگ رنج می برند. در حالی که رقیب گروه های فلسطین، اسراییل است از حمایت کامل امریکا برخوردار است و قدرت های غربی دیگر نیز به صورت نسبی از اسراییل حمایت می کنند. در زمان شوروی تا حدودی توازن بخش در این امر بود اما پس از فروپاشی شاهد کمرنگ شدن حمایت از گروه های فلسطینی بودیم، اما اکنون اگر روسیه در خاورمیانه مطرح شود و قدرتی باشد که یک توازن ایجاد کند این موضوع می تواند برای فلسطینی ها به ویژه حماس فرصت بسیار خوبی در صحنه سیاست بین المللی باشد.

در سال 2012پس از اعتراضات سوریه شاهد خروج حماس از این کشور بودیم و تبدیل به مخالف دولت بشار اسد شد. به نظر شما حماس تلاش می کند که از طریق روسیه روابط خود با سوریه را احیا کند؟

این احتمال بسیار زیاد است. چرا که با توجه به نفوذ و تاثیری که روسیه در سوریه دارد، این احتمال جدی است و شرایط تا حدودی نشان می دهد که چنین زمینه ای وجود دارد. ولی غیر از آن هم ایران می تواند نقش زیادی ایفا کند. ایران هم روابط خوبی با حماس و هم روابط خوبی با دمشق دارد. به هر حال ایران نیز می تواند در این زمینه کمک کند.

بعد از سفر آقای هنیه به مسکو می توان منتظر احیای روابط حماس و سوریه بود؟

اگر گروه های مسلح مخالف که بخش بسیار کوچکی از آنها در ادلب باقی ماندند حل و فصل شود، به نظر می رسد منافع هر دو طرف ایجاب می کند که صفحه روابط تیره را ورق بزنند و هردو به سمت یک روابط بهتر قدم بردارند. اکنون شواهد به طور کامل نشان می دهد که حماس تمایل جدی به احیای روابط دارد. حتی دیدیم که حماس حملات امریکا به سوریه را نیز محکوم کرد و این تمایل را از خود نشان داد که این روابط تیره پشت سر گذاشته شود.

در حال حاضر نگاه اسراییل به روابط میان حماس و روسیه چیست؟

واقعیت آن است که اسراییل این موضوع را با حساسیت دنبال می کند. زیرا نگران این نزدیکی روابط است. سال گذشته نیز که بحث سفر هنیه به روسیه مطرح شد، در آن زمان اسراییل واکنش نشان داد و در سازمان ملل به ضرر روسیه در جریان موضوع اوکراین رای داد و حتی اجازه خروج آقای هنیه از نوار غزه را صادر نکرد. این موضوع برای اسراییلی ها بسیار نگران کننده است.از همین رو تمام تلاش خود را می کند تا جلوی بهبود روابط میان حماس با روسیه را بگیرد و اجازه توسعه آن را ندهد.

آیا فکر نمی کنید که نزدیکی روسیه به حماس به نفع اسراییل تمام شود؟

به نظرم این گونه نیست و فکر می کنم استراتژی و موضع اصلی اسراییل این است که گروه های مختلف فلسطینی به ویژه حماس که گروه مهم تری است در دنیا منزوی شوند تا اسراییل بتواند آنها را به راحتی سرکوب کند. از همین رو تلاش می کند تا همه زمینه ها در راستای گسترش رابطه حماس با سایر کشورها را از بین ببرد. اما اینکه بهبود روابط مسکو-حماس به نفع اسراییل تمام شود برای این موضوع نشانه جدی وجود ندارد.

روسیه نگاه خنثی و بعضا مخالف با معامله قرن داشت، به نظر شما جایگاه مسکو در بحث صلح خاورمیانه چیست؟

بعد از فروپاشی شوروی عملا امریکا در منطقه خاورمیانه یکه تاز شد. این یکه تازی مشخص شد نه تنها برای خاورمیانه بلکه برای تمام جهان ایجاد خطر و نگرانی کرد. حملاتی که امریکا به عراق و افغانستان داشت از جمله این موارد بود. امریکا در این سال ها باعث جنگ و تنش در خاورمیانه بود و فضایی اسلام ستیزانه را به وجود آورد. عامل اصلی به وجود آمدن داعش رویکرد امریکا در منطقه بود که خاورمیانه را به خاک و خون کشیدند و دامنه عملیات تروریستی به پایتخت کشورهای غربی نیز کشیده شد. نکته اینجاست که یکه تازی امریکا به نفع جهان نبوده و نیست. اگر روسیه در این زمینه بتواند نقشی داشته باشد می تواند به صلح و ثبات در منطقه کمک و مسیر تحولات در فلسطین نیز بهبود پیدا کند. اکنون غیبت روسیه، موجب شده اقدامات یکجانبه امریکا در مورد فلسطین و اسراییل فوق العاده زیاد شود که همپیمانان غربی امریکا را نیز نگران کرده است. موضوع انتقال سفارت به بیت المقدس و ضمیمه کردن جولان به حاکمیت اسراییل، این اقدامات یکجانبه گرایانه در دوره ای که سایر قدرت های بزرگ جهانی در این زمینه حضور نداشته باشند افزایش پیدا می کند. این گونه اقدامات یکجانبه گرایانه راه را در برابر هرگونه اقدامی می بندد و صلح خاورمیانه را به بن بست می کشاند.

با توجه به درگیری روسیه در سوریه این امکان را دارد که در صلح خاورمیانه مداخله کند؟

درگیری روسیه در سوریه از یک حیث برای این کشور اعتباری فراهم کرده که می تواند یک مداخله هدفمند داشته باشد. چرا که تحولات سوریه به سود دولت سوریه پیش رفت و حکومت مرکزی توانست بر اوضاع مسلط شود. حتی کشورهای عربستان و امارات نیز مشاهده کردند که روسیه تبدیل به یک کشور تاثیرگذار شده و به سمت مسکو روی آوردند. اما در سوی دیگر افکار عمومی به دلیل اتفاقاتی که در سوریه رخ داد، نسبت به دخالت روسیه چندان بازتاب مثبتی را شاهد نبودیم و یک نوع بدبینی نسبت به این مداخله در افکار عمومی به وجود آمد. اگر روسیه بتواند این مساله را حل کند گام مهمی برداشته است. یکی از راه های اصلی آن نیز توجه به بحث فلسطین است و اگر به حقوق مردم فلسطین احترام بگذارد، می تواند به تدریج بر افکار عمومی نیز تاثیر مثبت بگذارد.

آیا روسیه به عنوان یک قدرت بزرگ توان توازن بخشی به معادلات خاورمیانه را دارد یا خیر؟

این موضوع بستگی به عوامل دیگری دارد. اگر عاملی مانند امریکا با توجه به رویکرد ترامپ از منطقه عقب نشینی کند، خلایی را در منطقه ایجاد می کند که روسیه می تواند با قدرت بیشتری عمل کند. در مجموع روسیه نسبت به رقبای اصلی خود مانند امریکا، فرانسه و بریتانیا در منطقه قدرت محدودی دارد و نمی توان انتظار داشت که اگر این کشورها به شکل فعال در منطقه عمل کنند روسیه بتواند توازنی را ایجاد کند. ولی به هرحال می تواند موضع فلسطینی ها را در موضوع صلح تقویت کند.

آیا به نظر شما در صورت نزدیکی حماس با روسیه به رابطه این گروه با ایران آسیبی وارد می شود یا اینکه باعث تقویت محور مقاومت خواهد شد؟

تصور من این است که بهبود روابط باید مورد تایید ایران باشد و چه بسا اینکه ایران تلاش کرده است که این روابط به چنین نقطه ای برسد. به هرحال نزدیکی روابط میان حماس و روسیه به نفع ایران است. از هر دو طرف برای ایران منفعت دارد. واقعیت آن است که مقبولیت بیشتر حماس در سطح بین الملل به ایران نیز کمک خواهد کرد. از طرف دیگر نیز ایران مایل است که روسیه با یک قدرت و وزن بیشتری وارد مساله فلسطین شود و سیاست سنتی مسکو در راستای دفاع از سازمان های فلسطینی را نیز بار دیگر احیا کند. از همین رو این نزدیکی به نفع ایران است و احتمالا عامل به وجود آمدن این شرایط را می توان ابتکار ایران دانست و حتی اگر این موضوع بر مبنای ابتکار ایران نباشد از آن استقبال خواهد کرد.

ایران نباید نگران کمرنگ شدن نقشش در بحث حماس و موضوع فلسطین باشد؟

واقعیت آن است که این گونه نیست. اکنون ایران در سطح بین المللی به خصوص در بحث حمایت از سازمان های فلسطینی از جمله حماس به شدت تحت فشار است. زیرا کشورهای غربی به صورت دایم در حال اتهام زنی به ایران در بحث ارسال سلاح برای گروه های فلسطینی هستند. اما اگر قدرتی مثل روسیه وارد شود و حماس را به رسمیت بشناسد و با آن وارد گفت وگو شود از نظر بین المللی حماس در موقعیت بهتری قرار می گیرد و فشارها در این زمینه روی ایران اثر سابق خود را نخواهد داشت.