آرشیو سه‌شنبه ۱۲ آذر ۱۳۹۸، شماره ۵۵۴۰
فرهنگ: ادبیات و هنر
۱۰

یادی از یک قطعه موسیقی گیلکی درباره میرزا کوچک خان جنگلی که وردزبان همه مردم ایران شد

تقدیمی از رشت جغلان

گفتگو: آذر مهاجر

چقدر جنگل خوسی... همین سه کلمه را که بگویی، یکی هست که بقیه اش را دم بگیرد و برود تا آنجا که ترا گمه، میرزا کوچیک خانا! قطعه ای است در مایه های دشتی، پرسوز اما دلنشین. ترانه این قطعه از فرهنگ بومی گیلان زمین به خاطرات ملی ما سریده و آهنگسازی را محمدمیرزمانی انجام داده است. ابتدا تورج زاهدی و بعد ناصر مسعودی ترا نه اش را خواندند و حالا از ساخته شدن این قطعه و پخش آن به عنوان تیتراژ سریال کوچک جنگلی بیشتر از 30 سال می گذرد اما هنوز تقریبا همه آنها که دهه 60 را تجربه کرده اند، این قطعه را می شناسند و می توانند زمزمه اش کنند؛ اهل هر جا که باشند و حتی اگر به درستی معنای واژه های این ترانه گیلکی را ندانند. از شهادت میرزا کوچک خان، رهبر بزرگ جنبش جنگل و مشروطه خواه مبارز در 11 آذر ماه 1300، نزدیک به یک قرن می گذرد و این مبارز بزرگ بیشتر از هر چیز دیگری نامش پیوند خورده با همین قطعه موسیقی؛ قطعه ای که باید آن را یادگار رشت جغلان (بچه های رشت) دانست در فرهنگ این سرزمین. از زبان ناصر مسعودی معروف به بلبل گیلان بخوانید که این قطعه چطور شکل گرفت و جا خوش کرد در آلبوم خاطرات جمعی ما. با این توضیح که حال ایشان چندان مساعد نبود و به گفت وگوی کوتاهی اکتفا کردیم.
 گویا قبل از شما آقای تورج زاهدی ترانه تیتراژ سریال کوچک جنگلی را خواند و بعد از دو قسمت که سریال پخش شد، از شما خواستند آن را بخوانید. چرا و چطور این اتفاق رخ داد؟

وقتی سریال پخش شد، جمعی از بزرگان گیلان از جمله آقای سرتیپ پور (ترانه سرا، نویسنده، هنرمند و سیاستمدار گیلانی) و آقای تدین اعتراض کرده بودند که چرا این قطعه را باید خواننده ای بخواند که اهل گیلان نیست. ایشان بسیار برای من قابل احترام بود و همین طور آقای بهروز افخمی،کارگردان سریال کوچک جنگلی و آقای محمد میرزمانی،آهنگساز سریال به منزل من آمدند و گفتند که خواننده گیلک نیست و شما باید تیتراژ این سریال را بخوانی. من آقای زاهدی را نمی شناختم، هنوز هم نمی شناسم فقط اخیرا یک بار تلفنی با هم صحبت کردیم.

به احترام این افراد من قبول کردم و به آقای میرزمانی گفتم با این آهنگ آشنا هستم چون وقتی کودک بودم مادرم آن را زمزمه می کرد.
 
 در واقع آهنگسازی همان است و فقط صدای شما جایگزین صدای آقای زاهدی شد.

بله. موسیقی قبلا اجرا و ضبط شده بود و من فقط یک بار دیگر آن را خواندم و صدای مرا گذاشتند روی آن.

 فرمودید مادرتان این ترانه بومی را زمزمه می کرد. یعنی متن مربوط به فرهنگ بومی است. نمی دانید شاعرش کیست یا چطور تبدیل شد به تیتراژ سریال کوچک جنگلی؟

زمانی که بچه بودم و مادرم داستان میرزا را برای ما تعریف می کرد، این ترانه را هم می خواند. او خودش هم این ترانه را از مادرش و دیگران شنیده بود. کسی نمی داند شاعرش کیست. درباره این که چطور آقای میرزمانی آن را پیدا کرد، از خودش سوال کردم. او توضیح داد خانم فرخ لقا هوشمند که از هنرمندان خوب گیلان و متولد رشت بوده، آن را برای بهروز افخمی خوانده بود، آقای افخمی هم آن را به آقای میرزمانی منتقل کرد و قرار شد بر اساس همین ترانه محلی، تیتراژ سریال را بسازند.

 بنابراین همه گیلانی ها این ترانه را می شناختند؟

بله و البته پدر خانم هوشمند جزو جنگلی ها بوده. این ترانه مثل خیلی از کارهای فولکلور سینه به سینه می گشت و از نسلی به نسل های بعد منتقل می شد تا سال 1344 که کتاب «سردار جنگل» ابراهیم فخرایی منتشر شد.

 ملودی همینی بود که آقای میرزمانی ساخته یا تغییراتی در آن ایجاد شده است؟

ملودی همین بوده و درست آهنگسازی و اجرا شده است.

 احتمالا درباره میرزا کوچک خان اشعار دیگری هم سروده می شد. چطور شد که این یکی ماندگار شد؟

اطلاعی در این باره ندارم. ممکن است اشعار دیگری هم بوده اما بیشتر بچه های گیلان همین را بلد بودند.  

 فقط یک سوال دیگر از شما بپرسم درباره ماندگاری این موسیقی در فرهنگ ایران و اقبال عمومی...

من احساس بسیار خوبی در این باره دارم چون این کاری بود که باید اجرا و باید در تاریخ و فرهنگ ما ماندگار می شد. البته اجرای آقای زاهدی که به لحاظ لهجه هم کاملا درست نبود، هنوز روی تیتراژ سریال هست. من در این باره اعتراضی ندارم و حتی وقتی کاست این سریال را آقای میرزمانی به من داد، انتهای سریال هنوز صدای آقای زاهدی بود. به آقای میرزمانی گفتم ولی به من گفت آقای زاهدی از شرکت پخش کننده سریال خواسته بود که صدای او هم باشد. 

گفت وگو با محمد میرزمانی، آهنگساز قطعه کوچک جنگلی: ارکستر کامل در اختیار داشتیم

تیتراژ سریال کوچک جنگلی ساخته شد و بعد از تکمیل آن صدای ناصر مسعودی جایگزین صدای تورج زاهدی شد و طبیعی است که استاد مسعودی در جریان برخی موارد نباشد. از این رو گفت وگوی کوتاهی داشته ایم با محمد میرزمانی درباره برخی موارد مربوط به ضبط سریال. او ضمن تاکید بر این نکته که شعر و ملودی این قطعه را فرخ لقا هوشمند در اختیارش قرار داده، توضیحات کوتاهی درباره ضبط این قطعه داده که می خوانید.

 این اواخر قرار بر این بوده که این قطعه را دوباره با صدای هر دو خواننده یعنی آقای مسعودی و آقای زاهدی اجرا کنید؟

من این قطعه را یک بار دیگر و این بار برای سنتور نوشتم که در قالب یک قطعه مستقل و بدون کلام تولید و پخش شد. در واقع قطعه را تنظیم مجدد کردم برای دو سنتور و ارکستر که آقای محسن غلامی آن را اجرا کردند.

 این قطعه هیچ وقت دیگر، جای دیگری هم اجرا شده یا نه؟

سال 1390 اگر اشتباه نکنم آقای چکناواریان آن را در ارمنستان اجرا کردند با صدای آقای شاهرخ شیردوست.

 این قطعه در دهه60 با کدام ارکستر و کجا ضبط شد؟

قطعه را در صدا و سیما و در استودیوی 104 ضبط کردیم با صدابرداری آقای محسن کلهر و ناصر فرهودی که هر دو به رحمت خدا رفته اند.

و به نظر می رسد با ارکستر کامل ضبط شده باشد.

بله و با وجود گذشت این همه سال همچنان لازم است تشکر بکنم از نوازندگانی که آن زمان این قطعه را به بهترین شکل نواختند؛ کسانی که بهترین های نوازندگی در ایران بودند و ما ارکستر کامل در اختیار داشتیم به خصوص باید از آقای کریم قربانی تشکر کنم که خیلی زحمت کشیدند برای این قطعه.

متن قطعه کوچک جنگلی به همراه ترجمه فارسی

در نیمه های شب، انگار زنی تنها و دل شکسته از روزگار سخت و نامراد، به فردای فرزندانش می اندیشید و در سوسوی یک چراغ دود گرفته با قهرمان سرزمینش درد دل می کرد یا شاید هم جوانی نا امید از استبداد و بیداد ظلم در سرمای استخوان سوز بعد از مرگ میرزا این ترانه را زمزمه کرده باشد. کسی نمی داند این ترانه محلی را چه کسی و از کی، قبل از مرگ میرزا یا بعد از آن سروده است اما هر چه هست، سرشار از دلسوزی و همدلی است با میرزا و تنهایی های او.

چقد جنگل خوسی، ملت وسی؟ خسته نبسی؟ می جان جانانا

 چقدر در جنگل می خوابی، برای مردم؟ خسته نشدی؟ ای جان جانان من

ترا گمه، میرزا کوچیک خانا

 تو را می گویم، ای میرزا کوچک خان

خدا دانه که من، نتانم خفتن، از ترس دشمن، می دیل آویزانا

خدا می داند که من، خواب نمی توانم، از ترس دشمن، دلم آویزان است (نگرانم)

ترا گمه، میرزا کوچیک خانا

تو را می گویم، ای میرزا کوچک خان

چر زوتر نایی، تندتر نایی، تنها بنایی، گیلان ویرانا

چرا زودتر نمی آیی؟ تندتر نمی آیی؟ گیلان ویران را تنها گذاشته ای

ترا گمه، میرزا کوچیک خانا

تو را می گویم، ای میرزا کوچک خان

امه رشتی جغلان، ایسیم تی فرمان، کنیم امی جان، تی پا جیر قربانا

ما بچه های رشت، به فرمان توایم، جانمان را به پایت قربان می کنیم

ترا گمه، میرزا کوچیک خانا!

 تو را می گویم، ای میرزا کوچک خان