آرشیو دو‌شنبه ۴ آذر ۱۳۹۸، شماره ۳۵۸۰
ادبیات
۹
مرور

جامعه شناسی اعتراض در سینما

«سینمای اعتراض، فیلمساز معترض» عنوان کتابی است از حسین کربلایی طاهر که به تازگی در نشر اختران منتشر شده است. این کتاب آن طور که در عنوان فرعی آن نیز اشاره شده به جامعه شناسی اعتراض در سینما مربوط است. نویسنده کتاب، فیلمساز و مدرس سینما است و سابقه استادیاری در دانشکده فیلم دانشگاه یورک را دارد. او همچنین عضو آکادمی سینما و تلویزیون کانادا است و سینمای آمریکا را در کلاس های رابین وود در دانشگاه یورک آموزش دیده است. «برهنه در شب» عنوان آخرین فیلم بلند کربلایی طاهر است که کاندیدای بهترین فیلم بلند داستانی در جشنواره بین المللی فلستاف انگلستان بوده و در بیست ونهمین جشنواره فیلم فجر نیز مورد توجه قرار گرفته بود. در «سینمای اعتراض، فیلمساز معترض»، تلاش شده تا با مروری بینامتنی بین سینما، تاریخ و هنرهای تجسمی در بستر تحولات اجتماعی و سیاسی، موضوع اعتراض در هنر و مشخصا سینمای اعتراض بررسی شود. به جز پیشگفتار و مقدمه، کتاب از دو بخش اصلی با عناوین «هنر اعتراض» و «سینمای اعتراض» تشکیل شده و در این بخش ها تلاش شده به چند پرسش اصلی بحث پاسخ داده شود. پرسش هایی نظیر اینکه: هنر اعتراضی چیست؟ فیلم ساز معترض کیست؟ آیا هر فیلمی که نسبت به مسئله ای اجتماعی، سیاسی و یا فرهنگی نقطه نظری ارائه دهد فیلمی معترض است؟ آیا اصلا فیلم ساز وظیفه ای دارد تا اعتراض کند؟ یا وظیفه فیلم ساز تنها ارائه سینماست، به همان صورتی که موسیقی کلاسیک یا جاز، موسیقی را بیان می کنند؟ این پرسش ها شکل دهنده بحث اصلی هستند و در ادامه کتاب به واسطه نگاهی تاریخی به سینما به چیستی و چرایی آن پرداخته و در مقایسه اش با عکاسی، به عنوان دیگر پدیده تصویرگرای پدیدآمده در قرن نوزدهم، به تلاش اولین نظریه پردازان و منتقدان سینما برای تبیین هویت آن به عنوان «فعالیتی هنری» پرداخته است. در بخش «هنر اعتراض»، تلاش شده تا با توضیح دو شاخه هنر عمل گرا و هنر مقاومت، به تبیین و تفهیم جایگاه و مقام فعالیت هنری در جامعه پرداخته شود. بخش «سینمای معترض» نیز از سه مبحث تشکیل شده است. در مبحث اول، «سینمای اعتراض، زمان اعتراض»، این پرسش مطرح شده که آیا تفاوتی بین اعتراض هنرمند در زمان وقوع مسئله و دوران بعد از آن نیست؟ نویسنده در پیشگفتار کتاب درباره دشواری پاسخ به این پرسش نوشته: «اگرچه پاسخ به این سوال دشوار است، اما دشواری سوال دلیل بر نپرسیدن آن نمی تواند باشد. البته در این مبحث به تفصیل توضیح داده می شود که این سخن بدان معنی نیست که برای ساخت فیلم معترض باید صبر کرد تا مسئله ای اعتراض آمیز به وقوع بپیوندد. به طور مثال معترض ترین فیلم ضدجنگ تاریخ سینما در زمانی که اصلا جنگی در میان نبود ساخته شد. ایده ساخت فیلم در جبهه غرب خبری نیست زمانی که هیچ جنگ عمده ای در هیچ جای دنیا در جریان نبود در ذهن سازندگانش خطور کرد». در مبحث دوم، «سینمای اعتراض، جامعه»، سعی شده تا با نگاهی تاریخی به این نکته پرداخته شود که سینما از بدو پیدایشش به واسطه استقبال آن توسط عموم مردم در جامعه، برای طرح مسائل اجتماعی مورد توجه بوده است. در مبحث سوم، «سینمای اعتراض، ملودرام»، ضمن مروری بر مبحث ملودرام و سینمای ملودرام دهه پنجاه هالیوود به حضور سینمای اعتراض و فیلمسازان معترض در این گونه قدیمی سینما اشاره شده است. کتاب ضمیمه ای هم دارد که در آن فهرستی از فیلم هایی که ذیل سینمای اعتراض قرار می گیرند آمده است و البته از آنجا که گستردگی فیلم هایی که می توان آنها را ذیل سینمای اعتراض قرار داد بسیار زیاد است می توان گفت که این فهرست شامل نمونه هایی از این فیلم ها است. در بخشی از کتاب درباره هنر اعتراض آمده: «هنر اعتراض اگرچه در بطن جامعه شکل گرفته و ظهور می یابد اما نباید به هیچ وجه با هنر سیاسی یکی فرض شود. اهداف، روش و خط مشی هنر سیاسی اصولا با هنر اعتراض متفاوت است. تعریف و تشخیص هنر سیاسی به خصوص در جهان امروز که سیاست زدگی در پوشش فرهنگ پاپ-پولتیک بر مطالعات فرهنگی و پدیدارشناسی اجتماعی سایه انداخته مقوله ای سخت پیچیده است. شاید این سخن ادواردو گالیانو که: همه سیاسی هستیم، حتی اگر ندانیم که سیاسی هستیم امروزه به بهترین شکل قابل تعبیر و فهم باشد. مشکل تشخیص مرز میان هنر سیاسی، هنر پروپاگاندا و هنر تاریخ پرداز تنها یکی از پیچیدگی های تعریف هنر سیاسی است. آنچه که مسلم است و در این گفتار می گنجد، ذکر این نکته است که صرفا ساخت اثر هنری در رابطه با یک فیگور سیاسی یا واقعه ای سیاسی، محصول را در زمره هنر سیاسی قرار نمی دهد. به عنوان مثال، ساختن فیلمی راجع به یک شخصیت سیاسی فرق چندانی با ساخت فیلمی در رابطه با شخصیتی فرهنگی یا علمی ندارد.»