آرشیو چهار‌شنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۸، شماره ۴۷۶۸
باشگاه اقتصاددانان
۲۳

طرح اقدام ملی مسکن

عبدالوهاب شهلی بر

 ایده شهرهای جدید مواجهه ای رسمی و برنامه ریزی شده با مساله تمرکز گرایی در کلان شهرهای کشور و رشد بی رویه آنها در کنار انتظام بخشی به رشد شهری در زمین های پیرامونی کلان شهری است. در چنین چارچوبی است که یکی از ماموریت های شهرهای جدید به وجود آوردن یک نظام تامین مسکن استطاعت پذیر و پایدار است که برای رسیدن به آن مسیر طولانی و دشواری در پیش دارند.

دست اندرکاران اولیه ایجاد شهرهای جدید در دوره پس از انقلاب، تامین مسکن کارکنان دولت را یکی از اصلی ترین فلسفه های وجودی طرح ریزی این شهرها عنوان می کنند. در حوالی روزهای انتهایی جنگ که از سوی رئیس جمهور وقت، موضوع تامین مسکن کارمندان دولت مطرح می شود، ایده شهرهای جدید به عنوان یکی از راه حل ها مطرح می شود و وزارت راه و شهرسازی مجوز ایجاد 10 تا 12 شهر جدید را از هیات دولت می گیرد. پس اگر کارکنان دولت را طبقه متوسط شهری بگیریم، شهرهای جدید بر بنیان تامین مسکن این طبقه شکل گرفتند و تامین سکونت و نه استقرار فعالیت های جدید ماموریت اصلی آنها تعریف شد که بخش بزرگی از مشکلات کنونی شهرهای جدید ریشه در این نگاه طراحان اولیه دارد؛ به طوری که عملکرد سکونتی بر عملکرد فعالیتی و اشتغال زایی غلبه دارد. هر چند در سال های اخیر اهداف آمایشی و استقرار فعالیت های جدیدی چون گردشگری به عنوان یکی از اهداف اصلی نسل نوین شهرهای جدید، همچون شهر جدید تیس در منطقه شهری چابهار، مطرح می شود. اما در شهرهای جدید موجود کماکان عملکرد سکونتی بر سایر عملکردها غلبه دارد و آنها در چارچوب نوعی شهرسازی وابسته به کلان شهر، ایفای نقش می کنند.

این شهرها عمدتا سکونت کسانی را فراهم می کنند که در کلان شهر یا دیگر شهرهای اقماری کار می کنند و به دلیل ارزان تر بودن سکونت و نیز استانداردهای بالاتر شهرسازی در مناطق پیرامونی، در آنها سکنی گزیده اند. در طرح اقدام ملی مسکن که ایجاد 400 هزار واحد مسکونی هدف گذاری شده است، 200 هزار واحد آن قرار است در شهرهای جدید ایجاد شوند و برای تعداد زیادی از آنها آماده سازی زمین صورت گرفته است و برخی از شهرهای جدید هم وارد پروسه ساخت شده اند. هر چند این طرح در چارچوب عملکرد موجود شهرهای جدید قرار دارد و می تواند با افزایش عرضه مسکن، منجر به بهبود مساله مسکن شود که به شدت بحرانی و نیز مزمن است، اما چون پس از مداخله بزرگ مسکن مهر صورت می گیرد و چالش های مسکن مهر در کنار نوعی رونق شهری، که به دلیل افزایش تصاعدی جمعیت برای شهرهای جدید به وجود آورده است، عیان شده اند، می توان در کنار پیامدهای مثبت انبوه سازی، پیامدهای منفی آن را دید و برای برطرف کردن آنها برنامه ریزی کرد. دولت ها برای مهار فقر شهری و نیز جلوگیری از گسترش سکونتگاه های خودرو و بی قاعده مجبور به مداخله در بازار زمین و مسکن هستند. اما می شود این مداخله را هر چه بیشتر مشارکتی کرد و مثل مسکن مهر فقط مسکن را در ساختمان سازی ندید بلکه آن را در ساختار کلان تر شهرسازی دموکراتیک و نه فن سالار دید و ملزومات شکل گرفتن یک زندگی اجتماعی و اقتصادی پویا را رعایت کرد.

در تجربه مسکن سازی انبوه که در قالب مسکن مهر در شهرهای جدید صورت گرفت، چند اتفاق مثبت و چند اتفاق منفی به صورت توامان رخ داد که بر شمردن آنها می تواند منجر به پیچیده تر شدن ذهن برنامه ریز برای هر گونه مسکن سازی جدید در شهرهای جدید باشد. مسکن مهر از یکسو، منجر به ورود اقشار کم درآمد به شهرهای جدید شد که تا قبل از این راهی به آنها نداشتند و از سوی دیگر، جمعیت پذیری معناداری در شهرهای جدید صورت گرفت که صرفه مقیاس لازم را برای خیلی از فعالیت های اقتصادی و اجتماعی به وجود آورد. اما درخصوص جنبه های منفی می توان به تجمع اقشار کم درآمد در نواحی خاص شهری و افتراق فضایی-اجتماعی آنها از هسته های اولیه شهری در شهرهای جدید که سرانه های خدماتی بالاتری نسبت به سایت های مسکن مهر دارند، اشاره کرد. مهم تر از اینها، کارکرد صرفا سکونتی مساکن مهر و نبودن امکان اشتغال برای ساکنان آنها در شهرهای جدید است که این مشکل در مورد طرح اقدام ملی مسکن هم مطرح است که لازم است فکری برای آن بشود.

به نظر می رسد طرح اقدام ملی مسکن در شهرهای جدید، صرفا نه یک انتخاب، بلکه در مواردی یک ضرورت است. به یک معنا، بیشترین زمین هایی را که بتوان با قیمت ارزان برای ساخت مسکن استطاعت پذیر برای طبقات متوسط شهری اختصاص داد که مبتنی بر اصول شهرسازی باشند و خدمات زیربنایی قابل قبولی برای آنها فراهم شده باشد، در شهرهای جدید واقع شده اند. از سوی دیگر، برای تعدادی از شهرهای جدید کشور، حمل و نقل ریلی ایمن تامین شده است یا مطالعات و اقدامات اولیه انجام گرفته است و می توان با اختصاص منابع، مشکل حمل و نقل عمومی این شهرها را که مشکل همه شهرهای اقماری کلان شهری کشور است بهبود بخشید.

اما از آنجا که جذب جمعیت در شهرهای جدید رشد بالایی دارد و این شهرها به دلیل جدید بودن از هویت اجتماعی منسجمی برخوردار نیستند، در طرح اقدام ملی مسکن، محله گرایی و تمامی خدماتی که یک محله از نظر فضاهای اجتماعی و خدماتی لازم دارد، مبنای کار باشد و با طراحی مدل های خاص تامین مالی، در کنار ساخت بلوک های ساختمانی، فضاهایی چون مدارس، سراهای محلات، اماکن فرهنگی، پلازاهای محله ای، فضای بازی کودکان، واحدهای تجاری و خدماتی محله ای و... ساخته شوند. در طرح مسکن مهر چون وام به سازنده فقط برای ساخت واحدهای مسکونی داده می شد، ساخت فضاهای اجتماعی و خدماتی در دستور کار ساخت همزمان با واحدهای مسکونی نبودند و هر چند شرکت های عمران در چند سال اخیر به دنبال ساخت مراکز محلات هستند اما تا رسیدن به وضع مطلوب مسیر طولانی در پیش دارند. مشارکتی کردن طرح اقدام ملی مسکن در شهرهای جدید یکی دیگر از ضرورت های بنیادی است.

سازوکارهایی اندیشیده شود که بهره برداران نهایی واحدها نقشی در نوع طراحی و ایجاد کاربری های ضروری ساختمان ها داشته باشند. در اختصاص زمین، فضاهای مشاعات لازم برای شکل گیری واحدهای همسایگی دیده شوند. یکی از بزرگ ترین مشکلات بلوک های مسکونی نه تنها در شهرهای جدید بلکه در کل کشور، نبودن فضای کالبدی لازم برای تشکیل جلسات هیات مدیره های ساختمانی است که می توانند هسته اولیه مشارکت مدنی در امور شهری باشد. این انتظار زیادی نیست که پس از تجربه مسکن مهر، مردم با نوعی مسکن سازی انبوه در شهرهای جدید مواجه شوند که بتواند کیفیت زندگی سازنده ای را برای ساکنانش فراهم کند. البته نوع مکان یابی اقدام ملی مسکن طوری باشد که نوع جدیدی از افتراق فضایی و اجتماعی را شکل ندهد.