آرشیو چهار‌شنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۸، شماره ۴۷۶۸
مدیران
۲۴
اخلاق کسب و کار (5)

دلایل رفتار غیر اخلاقی افراد در کسب و کار

پژمان امینی

در یک آزمایش، که دو حالت با احتمال 50-50 دارد، از افراد خواستند که پیش از انجام آزمایش نتیجه را حدس بزنند و به ازای هر بار حدس درست، پاداش نقدی دریافت کنند. به طور طبیعی، افراد باید در نیمی از حالت ها برنده باشند. ولی این آزمایش یک ویژگی خاص دارد؛ افراد پیش از انجام آزمایش باید نتیجه را حدس بزنند ولی بعد از دیدن نتیجه، انتخاب خود را اعلام کنند. در این آزمایش، افراد عموما خیلی بیشتر از 50 درصد حدس درست را اعلام کردند، یعنی اکثر افراد تا حدی تقلب کردند.

در مرحله بعد، همین آزمایش تکرار شد، ولی دروغ سنج به افراد وصل کردند. در این مرحله، دروغ سنج تقلب ها را آشکار کرد. اما اتفاق جالب و جذاب، حالت سوم آزمایش بود. در مرحله سوم، همان آزمایش را با دروغ سنج تکرار کردند، ولی به افراد گفته شد که هر پاداش نقدی که برنده شوند، به خیریه تعلق می گیرد. در این مرحله، مانند مرحله اول افراد تقلب می کنند، ولی دروغ سنج دیگر نمی تواند تقلب را آشکار کند، چون این بار افراد تنش درونی نداشتند؛ زیرا باور داشتند که کار درستی انجام می دهند. در پاسخ به این پرسش که «چطور فردی مانند الیزابت هولمز* موسس شرکت ترانوس (Theranos) توانست درباره اختراع غیرواقعی خود، دروغ بزرگی را برای مدت طولانی به دیگران بگوید»، دن آریلی (Dan Ariely)، اقتصاددان رفتاری (Behavioral Economist) دانشگاه دوک، آزمایش بالا را مطرح می کند. وی ابراز می کند که احتمالا هولمز فکر می کرده است که به زودی می تواند آن اختراع را به نتیجه برساند و در ذهن خود آن را کاری انجام شده می دانسته است. در حوزه روانشناسی، نمونه های شگفت آوری وجود دارند که نشان می دهند یک فرد معمولی در شرایط خاص ممکن است که مرتکب عمل دهشتناکی شود.

آزمایش هایی مانند Milgram در دانشگاه Yale یا آزمایش معروف زندان استنفورد (Stanford Prison Experiment) معروف ترین نمونه ها هستند. در واقع اینگونه نیست که برخی افراد بد هستند و فقط کارهای بد می کنند و دیگران خوب هستند و هرگز خطایی از آنها سر نمی زند! در حوزه کسب و کار و اقتصاد دلایل فردی مختلفی برای اعمال غیر اخلاقی مطرح شده اند. خانم Wedell-Wedellsborg (روانشناس سازمانی و مربی مدیران ارشد) دلایل اصلی رفتار غیراخلاقی در کسب و کار را سه چیز می داند: یکم، «احساس قدرت مطلق» که فرد اجازه هر کاری را به خود می دهد، دوم، «بی حسی فرهنگی» که به تدریج دیگران هم وارد همان جریان غیر اخلاقی می شوند و دیگر آن امری عادی تلقی می شود و سوم، «چشم پوشی موجه» که فرد به خاطر دلیل شخصی، رفتار غیر اخلاقی را بد نمی داند و برای خود آن را توجیه می کند. پیش از ادامه مطلب، رجوع کنیم به مفهوم «اخلاق کسب و کار» که در مقاله سوم از همین سری مطرح شد؛ هدف از «مدیریت اخلاقی» آن است که نکات تازه را دریابیم و به صورت داوطلبانه آنها را پیاده کنیم، پیش از آنکه به لحاظ قانونی الزام آور شوند.

به این منظور، باید که افراد و چیزهایی را که از تصمیم ما متاثر می شوند و همچنین شدت آن تاثیر را شناسایی و در تصمیم گیری لحاظ کنیم. علاوه بر «احساس قدرت مطلق»، «بی حسی فرهنگی» و «چشم پوشی موجه»، علل دیگری هم می توان برای بروز رفتار غیر اخلاقی یک فرد برشمرد که به اختصار برخی از آنها را مطرح می کنم:

اضطرار و ترس: فردی که دچار ترس شده است یا تحت فشار زمانی قرار گرفته است، اولا از بررسی همه جانبه موضوع و تاثیر آن عاجز است و دوم آنکه تحمل آن را ندارد که به نفع دیگران، متحمل مشکلی شود.

طمع و توقع زیاد: گاه احساس ترس و اضطرار واقعی و خارجی نیست، بلکه خواست درونی فرد، وی را به رفتاری غیر اخلاقی می کشاند.

اهداف غیر واقع بینانه: اهدافی که جامعه یا سازمان برای فرد متصور است، فراتر از توان و امکانات او باشد.

مصونیت موفقیت: فرد فکر می کند که در صورتی که کار را با موفقیت به نتیجه برساند، مورد بازخواست و پرسش بابت رفتار غیر اخلاقی قرار نمی گیرد.

تضاد وظایف و اهداف: فرد در جامعه نقش یا نقش هایی دارد که با هم یا با مسوولیت های شخصی و خانوادگی وی تضاد دارند، به طوری که فرد باید یک یا برخی از نقش های خود را ناقص انجام دهد.

فردگرایی: رعایت اخلاق کسب و کار مستلزم ایجاد تعادل بین صلاح فردی و سایر افراد است. بدیهی است که فردگرایی با ذات موضوع اخلاق مشکل خواهد داشت.

توجیه و منطق سازی: در مواردی که بحث اخلاق مطرح است، معمولا با فضایی خاکستری مواجه هستیم. حالت های مختلفی وجود دارند که هیچ کدام بی نقص یا کاملا منتفی نیستند؛ بنابراین محتمل است که فرد عمدا یا سهوا از زاویه ای به موضوع نگاه کند و به گونه ای سناریوهای مختلف را تحلیل کند که برای تصمیم خود توجیه و منطق داشته باشد؛ درحالی که از دید دیگران توجیه پذیر یا منطقی نیست.

افتادن در سراشیبی: گاه فرد برای پوشاندن یک اشتباه، عمل غیر اخلاقی بزرگ تری را مرتکب می شود.

فرصت طلبی: وقتی فرد به جای خلق ارزش افزوده در کسب و کار، به دنبال فرصت یا موقعیت است تا از آن استفاده یا سوءاستفاده کند.

مجوز مافوق: وقتی به فرد این پیام القا شود که شخص دیگری مسوولیت کار را می پذیرد، ممکن است که وی با علم به غیر اخلاقی بودن عمل، آن را انجام دهد.

عدم اعتماد و اطمینان: فرد به مدیر و سیستم بی اعتماد است یا نسبت به توانایی های آنها اطمینان ندارد.

همچنین می توان به موارد دیگری اشاره کرد: متعارف شدن عمل غیر اخلاقی درجامعه، عدم آموزش و نظارت، عدم احساس ایمنی و امنیت، فشار غیر مستقیم محیط و افراد هم رده، احساس قربانی شدن، خستگی و نا امیدی.

تخلف در میان کارمندان یک سازمان مسری است. در مجاورت همکار خطاکار، حتی درستکارترین فرد هم احتمال بیشتری دارد که مرتکب خطا شود، ولی عکس آن به ندرت رخ می دهد. در میان همکاران، تمایل به یادگیری بدی بیشتر از تمایل به اصلاح است.

برخورد زود و مناسب حتی با اشتباه های کوچک، مانع وقوع تخلف های بزرگ تر می شود.

* هولمز «جوان ترین میلیاردر زن خودساخته» در فهرست فوربز بود، و ارزش خالص دارایی او به حدود 5/ 4 میلیارد دلار رسیده بود تا اینکه با علنی شدن تخلفات شرکت ترانوس ارزش دارایی وی به صفر رسید.