آرشیو چهار‌شنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۸، شماره ۴۷۶۸
تاریخ و اقتصاد
۲۲

بررسی بودجه ریزی در ساختار اقتصادی کشور

رضاشاه و خرید مهمات مدرن

پس از کودتای سوم اسفند اقدامات عملی برای تشکیل قشون متحدالشکل آغاز شد. رهبران کودتا در بیانیه هایی که بلافاصله پس از تثبیت آن انتشار دادند بر اهمیت قشون و ضرورت تقویت آن تاکید کردند. رضاخان، رئیس دیویزیون قزاق در بیانیه خود که در روز دوم کودتا منتشر کرد با اعدام خیانتکاران داخلی به عنوان «منشا و مبدا تمام بدبختی های ایران و ذلت و فلاکت قشون»، بر ایجاد «حکومتی که تجلیل و تعظیم قشون را از اولین شرایط سعادت مملکت به شمار آورد، نیرو و راحتی قشون را یگانه راه نجات مملکت بداند» تاکید ورزید.

ایجاد تشکیلات نظامی واحد و متحدالشکل، که هدف عمده رضاخان محسوب می شد، با ادغام بریگاد مرکزی و قزاق شروع شد و پس از تصدی مقام وزارت جنگ از سوی رضاخان، تحت نظارت وزارت جنگ درآمد. درخصوص تفنگداران جنوب باید گفت که شهرت بد آنان به اینکه عامل مستقیم استعمار بوده اند، مانع شد که دولت ایران آنان را به رسمیت شناسد. فرآیند ادغام، با انحلال و استرداد بخشی از اموال، از جمله سلاح های مربوطه به هند همراه بود. بخشی از سربازان و افسریاران ایرانی آن، مرخص، و باقیمانده سربازان ایرانی تحت نظارت وزارت جنگ قرار گرفتند. ادغام ژاندارمری، که بهترین قسمت قوای نظامی آن روز ایران محسوب می شد، با مشکلات بیشتری همراه بود. قوام السلطنه با تغییر تشکیلات ژاندارمری و انفصال آن از وزارت کشور، مخالف بود. افسران ژاندارمری نیز با اقدامات قزاق ها مخالف بودند، ولی سردارسپه در چهاردهم آذر 1300 با طرح این موضوع که «باید تمام قشون ایران دارای لباس متحدالشکل باشند» به خدمت کلنل گلروپ خاتمه داد، ریاست آن را برعهده گرفت و کفالت آن را بر عهده کلنل عزیزالله خان ضرغامی گذاشت. اما ژاندارم ها در مقابل این اقدام، به مخالفت برخاستند و اعتراضاتی نیز در آذربایجان انجام شد. با سقوط کابینه قوام السلطنه، زمینه ادغام ژاندارمری در وزارت جنگ و تحت فرماندهی رضاخان فراهم آمد و در کابینه مشیرالدوله که از بهمن ماه 1300 تشکیل شد، این امر تحقق یافت.

تاسیس دانشکده افسری در بهمن ماه 1300 سیر برپایی ارتش جدید را تعمیق و تداوم بیشتری بخشید. این دانشکده از تاسیسات آموزشی مربوط به قزاق ها و مدرسه نظامی که قبلا مشیرالدوله آن را بنیان گذاشته بود (قبل از کودتا)، بهره برداری شد و به تربیت افسران ایرانی پرداخت. اولین گروه دانشجویان دانشکده افسری در تابستان 1302 فارغ التحصیل شدند. همچنین در زمان صدارت مشیرالدوله (سومین کابینه پس از کودتا)، لایحه ای مبنی بر اعزام شصت نفر محصل نظامی به فرانسه، به مجلس پیشنهاد شده و به تصویب رسید، ولی تامین هزینه تحصیلی و مخارج مسافرت دانشجویان در تابستان 1301 تامین گشت و این محصلان به فرانسه اعزام شدند. تشکیل ارتش نوین در همه جا با تحول بنیادی در سربازگیری همراه بود. سازمان های نوین نظامی براساس همگانی شدن خدمت نظام استوار شدند. توفیق ارتش فرانسه در تغییر نقشه سیاسی اروپا مرهون تاکید آن بر همگانی بودن خدمت نظام و «بسیج افراد ملت» بود. شرکت همه شهروندان در ارتش و جنگ ها از طریق قانون همگانی شدن خدمت نظام به معنای از میان بردن امتیازات طبقات و نخبگان حاکم بود.

با خلع قاجاریه، اقدامات اولیه برای آماده سازی زمینه های اجرای قانون نظام وظیفه در آذر 1304 آغاز شد. پس از گذشت یک سال از سلطنت رضاشاه در بیست ویکم مهر 1305 دولت رسما اعلام کرد قانون نظام وظیفه از دهم آبان اجرا خواهد شد. متولدان سال های 1284 و 1285 به خدمت احضار شدند. مجموع افرادی که در تهران خود را معرفی کردند، جمعا 2800 نفر بود که از بین آنها 1486 نفر مشمول شناخته شدند، اما از این میان 1160 نفر از حضور در خدمت خودداری ورزیدند و فقط 326 نفر به خدمت اعزام شدند. با تصویب قانون، شعبه های سربازگیری در وزارت جنگ و دوایر و لشکرهای تابعه آن به شعبه نظام اجباری تغییر نام دادند. تعدادی از افسران و کارمندان از مرکز برای اجرای قانون به نواحی و حوزه های سربازگیری اعزام شدند تا فهرستی از موالیدی که برابر مقررات قانون نظام وظیفه باید به خدمت احضار شوند، تهیه و به دایره نظام وظیفه ارسال کنند. تغییر نظام سربازگیری، بیش از هر رفرم بنیادی، نظیر ادغام واحدهای مختلف نظامی، کمک کرد به اینکه ارتش، به عنوان یکی از عوامل اصلی توسل به شیوه های غربی عمل کند. قانون خدمت وظیفه اجباری، موجب شد روابط بین دولت و مردم تغییر کند. هر ایرانی مذکر، به دور از تعلقات قومی، قبیله ای و دینی، به عنوان یک شهروند، به گذراندن مدتی از زندگی خود، در چارچوب خاص، با آموزش های جدید موظف شد و از این طریق ارتش در خانواده ها نیز مداخله کرد.

همچنین نظام وظیفه موجب شد حقوق و وظایف شهروندان از طریق پیوند با یک دولت تعیین شود، برخلاف گذشته که جایگاه شخص در سلسله مراتب اجتماعی و ساخت قدرت، مبین حقوق و وظایف فرد بود. این موارد برخی از بازتاب های اجرای قانون نظام وظیفه بود که در مجلس پنجم با تلاش رضاخان به تصویب رسید. ارتش نوین رضاخان بسیار پرهزینه بود و از همان آغاز وزارت جنگ او، بخش اعظم درآمد ملی به آن اختصاص داده شد. در اوایل دهه 1300 تقریبا چهل درصد بودجه کشور صرف ارتش می شد. نقشه های رضاخان برای ایجاد ارتش نوین که در تابستان 1300 اعلام شد، در واقع بدون آگاهی درست از وضع مالی ایران طراحی شده بود و در 1301 حکومت برای تامین پول نقدی که وزارت جنگ طلب می کرد، با مشکل بزرگی روبه رو شد. با این حال با گذشت چندسال وضع خزانه بهبود یافت و دکتر میلسپو، مستشار مالی آمریکایی، توانست پول های بودجه مصوب را منظما به وزارت جنگ برساند. با این همه چه در زمینه روال کار مالی در ارتش و چه از لحاظ اشتهای سیری ناپذیر سرفرماندهی کل برای پول نقد، مشکلات به سرعت خود را نشان دادند.

رضاخان خوب می دانست که وفاداری ارتش به این بستگی دارد که سربازان و افسران حقوق خود را منظما دریافت کنند. در 1300 که دولت عملا ورشکسته بود، او هرگونه عواید کشوری را که می توانست روی آن دست بگذارد، به هدف های نظامی خود اختصاص داد. در دهم فوریه 1922/  بیست ویکم بهمن 1300 مجلس بودجه وزارت جنگ را تصویب کرد و برای سال بعد مبلغ 9 میلیون تومان هزینه را به ارتش اختصاص داد، بی آنکه کمترین اشاره ای شده باشد که چنین مبلغی از کجا باید فراهم شود. در اواسط اسفند، رضاخان به عنوان چاره موقتی دیگر، تمام مبلغ دویست هزار لیره ای را که دولت از شرکت نفت استاندارداویل آمریکا گرفته بود، برای وزارت جنگ برداشت. بعد در اوایل فروردین 1301، او که از مشکلات مادی خود مستاصل شده و به ستوه آمده بود، گام قطعی برداشت و کنترل مستقیم تمام سازمان ها و ادارات درآمدزای کشور، از جمله زمین های خالصه سلطنتی، مالیات های مستقیم و غیرمستقیم، راه ها، گمرکات، تریاک و...، را به دست گرفت و این درآمدها را صرف هدف های نظامی خود کرد.

با ایجاد دیکتاتوری نظامی، انگلستان توانست به هدف خود که سرکوب کردن نهضت های مردمی در ایران و جلوگیری از نشر افکار آزادی خواهان و محرومان برای اعتراض به سیستم استعماری استثماری آن زمان بود، برسد. بخش بزرگی از پرداخت های دولتی، مخارج سازمان های نظامی و پلیسی بود. دولت برای تقویت این سازمان ها مخارج گزافی می پرداخت. بودجه وزارت جنگ در سال 1308 به پنجاه درصد بودجه کل مملکتی رسید.

بودجه وزارت جنگ از صدودوازده میلیون ریال در سال 1307 به چهارصدوسه میلیون ریال در سال 1317 افزایش یافت. بودجه وزارت بهداری در سال 1307 سه میلیون ریال و در سال 1317 سی وهفت میلیون ریال بود و بودجه تعلیم و تربیت در سال 1307 هجده میلیون ریال و در سال 1317 هشتادویک میلیون ریال بود. به این ترتیب رضاشاه به ارتش مدرن به عنوان پایه اصلی نظام جدید خود تکیه کرد. هنگامی که بودجه دفاعی سالانه از سال 1304 تا 1320 بیش از پنج برابر شد و قانون سربازگیری موجب شد امکان دسترسی به جمعیت نخست در روستاها، سپس در شهرها و سرانجام در قبایل افزایش یابد، شمار افراد نیروهای مسلح از پنج دیویزیون که در مجموع چهل هزار نفر را دربرمی گرفت، به هجده دیویزیون (127 هزار نفر) رسید. این ارتش با یک نیروی هوایی کوچک، یک هنگ مکانیزه شامل صد تانک و چند کشتی جنگی در خلیج فارس تکمیل می شد. افزون بر این، رضاشاه به طور منظم و حساب شده ای سران نظامی را به رژیم خود متصل کرد.

وی در همه مراسم عمومی لباس نظامی می پوشید. او سطح زندگی افسران حرفه ای را به سطحی بالاتر از زندگی سایر کارکنان دولتی رساند، زمین های دولتی را به قیمت ناچیزی به آنان فروخت، باشگاه بزرگی در تهران برای افسران بنا کرد و فارغ التحصیلان ممتاز دانشکده های نظامی را به آکادمی نظامی سن سیر (St. Cyr) فرانسه فرستاد. همکاران وفادارش را که در هنگ قدیمی قزاق بودند، به ریاست هنگ های ارتش جدید منصوب کرد، با هر نوع نشانی از خیانت به شدت برخورد نمود و یک سیستم فرماندهی سلسله مراتبی زنجیره ای ایجاد کرد که از دفتر نظامی او در دربار به روسای ستاد و سپس فرماندهان نواحی می رسید. او همچنین، پسران خود، به ویژه محمدرضا را آن چنان تربیت کرد که از نخستین و بهترین افسران نیروهای مسلح باشند. رضاشاه ولیعهد را همواره به آموزشگاه های نظامی می فرستاد جز مدت کوتاهی که در موسسه لاروزی (Le rosey) سوئیس بود و در سال 1319 او را به عنوان بازرس ویژه نیروهای مسلح انتخاب کرد.

ضمنا در اوایل دهه 1300 مقامات نظامی برای مجهزکردن سپاهیان خود به تفنگ، تپانچه، مهمات و سایر تجهیزات جنگی مجبور بودند با دشواری هایی جدی دست و پنجه نرم کنند. در سال 1301 رضاخان مقدمات خرید تفنگ و مهمات را از اروپا فراهم کرد و از تابستان 1302 محمولات ارسالی سلاح های خریداری شده از اروپا به تدریج به ایران رسید. همچنین ارتش ایران از اوایل دهه 1300 نخستین گام ها را به سوی مکانیزه شدن برداشت و از زره پوش ها، تانک ها و وسایل نقلیه موتوری اروپایی استفاده کرد.

از یک مقاله به قلم محمدامیر شیخ نوری