آرشیو چهار‌شنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۸، شماره ۴۵۲۷
دیپلماسی
۴
سوژه روز

جدال سخت ایران و تروییکا در وین

وعده های کاغذی کافی نیستند

سارا معصومی

جمعه 15 آذر ماه هیات های کارشناسی ایران و بازماندگان در توافق هسته ای(فرانسه، آلمان، بریتانیا، روسیه و چین) در وین در قالب کمیسیون مشترک برجام دیدار خواهند کرد؛ دیداری که از هم اکنون می توان عنوان «جدال سخت» را به آن داد. اروپایی ها با ملغمه ای از تهدید به استفاده از مکانیسم ماشه و مشوقی نظیر پیوستن کشورهای جدید به سازوکار مالی برای کار با تهران موسوم به اینستکس به پیشواز این دور از نشست کمیسیون مشترک رفته اند. تهران هم با یادآوری خروج امریکا از توافق هسته ای، بازگشت تحریم های هسته ای و انفعال اروپا پاسخ تهدیدها را داده و هم با بی ثمر دانستن اقدام های نمایشی و روی کاغذ، نظرش درباره به اصطلاح مشوق جدید اروپایی ها را عیان کرده است. هر چند که در جلسه روز جمعه هیات های کارشناسی 1+4 حضور خواهند داشت اما ناگفته پیداست که روی سخن و انتقاد ایران با نمایندگان 3 کشور اروپایی حاضر در برجام خواهد بود که حتی در عملی کردن پیشنهاد خود برای کار با ایران یعنی همان سازوکار مالی(اینستکس) هم ناکام مانده اند. نشست کمیسیون مشترک این بار در فضایی متفاوت برگزار خواهد شد.

در اروپا چهره های آشنا به برجام مانند فدریکا موگرینی، مسوول سیاست خارجی اتحادیه جای خود را به چهره ای متفاوت داده که هر چند به نظر می رسد در این فقره مدافع ایران و منتقد رفتارهای امریکا به شمول خروج از توافقی چند جانبه باشد اما به هر حال به برجام به چشم یک ارثیه نگاه می کند و در فضای ملتهب رسیدن به آن هم مانند موگرینی حاضر نبوده و به جزییات حقوقی، سیاسی و فنی آن اشراف کامل ندارد.

از سوی دیگر رابطه ایران با آژانس بین المللی انرژی اتمی هم در چند حوزه تغییر کرده است. نخست آنکه دبیرکل جدید رافائل گروسی به قضاوت رسانه های غربی به امریکا و اسراییل نزدیک تر است و ایران باید مراقب بازگشت گرایش های سیاسی به گزارش های فنی آژانس باشد. دومین چالش در رابطه ایران و آژانس، کاهش تعهدات برجامی ایران است که در گزارش های دوره ای اخیر آژانس بین المللی هم انعکاس پیدا کرده است. هر چند که آژانس صرفا نقش ناظر را طبق برجام برعهده دارد و تصمیم گیری درباره چند و چون واکنش به اقدام های برجامی ایران با بازماندگان در توافق است اما به نظر می رسد که قرار گرفتن ایران در این مسیر به هر حال چالش هایی را در رابطه تهران و آژانس ایجاد خواهد کرد. از سوی دیگر آژانس بین المللی انرژی اتمی پرداختن به ادعاهای بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر رژیم اسراییل درباره پنهان کاری هسته ای ایران را هم آغاز کرده و در آخرین گزارش این نهاد ناظر اعلام شده که در محلی اعلام نشده(تورقوزآباد) از سوی ایران ذرات اورانیوم یافت شده است. همزمان برخی از رسانه های غربی تلاش برای فضاسازی به منظور بازگشایی مجدد پرونده پی ام دی(ابعاد احتمالا نظامی برنامه هسته ای ایران) را آغاز کرده اند. پرونده ای که همزمان با اجرای برجام با اتمام نقشه راه مورد توافق میان تهران و آژانس مختومه اعلام شده بود.

تحول دیگری که بر این دور از نشست کمیسیون مشترک برجام سایه انداخته، بن بست در مذاکرات ایران و امریکا و تداوم ناکامی تروییکای اروپایی به نمایندگی فرانسه برای برقراری آتش بس میان تهران و واشنگتن است. در حالی که ایران از اردیبهشت ماه در فواصل هر 60 روز یک بار یک یا چند مورد از تعهدات هسته ای خود طبق برجام را متوقف کرده ، فرانسه با توجه به ناتوانی اروپا برای ایستادن در مقابل تحریم های فرامرزی امریکا، ترمز برای اقدام های برجامی ایران را در جلب موافقت برای پشت میز مذاکره نشاندن دوباره ایران و امریکا جست وجو کرده است. با این همه آخرین تلاش های امانوئل مکرون، رییس جمهور فرانسه در حاشیه مجمع عمومی امسال برای رو در رو قرار گرفتن هیات های ایران و امریکا ره به جایی نبرد و پس از آن هم از کیفیت و کمیت این تلاش ها از سوی پاریس کاسته شده و همزمان واشنگتن نیز به تشدید سیاست فشار حداکثری علیه ایران ادامه می دهد. در حالی که حسن روحانی، رییس جمهور کشورمان در تازه ترین اظهاراتش به تاریخ دیروز اعلام کرده که پیام های دولت امریکا برای مذاکره با ایران در پشت صحنه با آنچه در ملاعام می گوید، متفاوت است اما فعلا هیچ نشانه ای وجود ندارد که واشنگتن تمایلی به پذیرش شرط ایران برای توقف در اجرای تحریم ها به معنای گام لازم برای نشستن پای میز مذاکره داشته باشد. بنابراین در جلسه کمیسیون مشترک روز جمعه در وین، اروپا باید برای متوقف کردن گام های معکوس برجامی ایران، کارتی جز وعده و وعید درباره اجرایی شدن تعهداتش یا پاس دادن توپ به زمین مذاکره ایران و امریکا و به تبع آن تحت فشار قرار دادن تهران برای نشستن پای میز مذاکره در سایه تحریم روی میز بگذارد.

همزمان با نزدیک شدن به جلسه کمیسیون مشترک، تحرکات در هر دو سوی میدان افزایش پیدا کرده است. عباس عراقچی، معاون سیاسی وزیر خارجه و رییس هیات کارشناسی ایران در برجام چند روز گذشته را در چین و ژاپن گذرانده است. فرجام برجام در سایه تداوم تحریم های امریکا به اضافه تعلل اروپا در وفای به تعهداتش و البته گام های معکوس برجامی ایران، محورهایی بودند که عراقچی در پکن با همتای خود در میان گذاشت و بر همین اساس هدف از این رایزنی ها را مشورت های برجامی معمول با روسیه و چین خواند. پس از پکن، عراقچی با عنوان فرستاده ویژه رییس جمهور ایران به توکیو، پایتخت ژاپن رفت. کشوری که آبه شینزو، نخست وزیر آن یکی از واسطه ها برای بازگشت ایران و امریکا پشت یک میز مذاکره است و البته به صراحت از برجام حمایت می کند. به این رایزنی های عراقچی در خارج از مرزها باید میزبانی تهران از یوسف بن علوی، وزیر خارجه عمان در دو روز گذشته را هم اضافه کرد. بن علوی نیز سابقه وساطت میان ایران و امریکا را دارد و چند روز پیش از سفر به تهران مهمان مایک پمپئو، وزیر خارجه امریکا در واشنگتن بوده است. گفته شده که آغاز گفت وگوهای منطقه ای میان ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس با حضور بازیگران فرامنطقه ای فعال در این منطقه اصلی ترین محور رایزنی های بن علوی در تهران با مقام های متفاوت از وزیر خارجه تا رییس جمهور و رییس شورای امنیت ملی بوده است. با این همه قابل پیش بینی است که بن بست در رابطه تهران و واشنگتن و شروط هر طرف برای خروج از این وضعیت هم یکی از سوژه های روی میز در این رایزنی ها بوده باشد.

هر چند که برای کشف هر گونه نشانه کاهش تنش میان تهران و واشنگتن همچنان باید چشمی به پشت صحنه داشت اما در رابطه ایران و اروپا چیز چندانی برای قایم موشک بازی دیپلماتیک وجود ندارد. اروپا می گوید، اراده سیاسی برای حفظ برجام را دارد و از اینستکس به عنوان نشانه ای از وجود این اراده سیاسی یاد می کند. تهران می گوید دیگر مجالی برای شعار سیاسی نیست و مبنای قضاوت عملکرد اروپا خواهد بود. ایران و اروپا در حالی برای کارزار روز جمعه در وین آماده می شوند که تهران در مسیر کاهش تعهدات برجامی در گام آخر با دست گذاشتن روی از سرگیری غنی سازی در تاسیسات هسته ای فردو عملا زنگ های خطر را برای طرف مقابل به صدا درآورد و همزمان در تهران این کلام از سوی مقامات بسیار شنیده می شود که ایران از لحاظ فنی گام بیشتری در چنته ندارد و آنچه باقی مانده، اقدام هایی نظیر تجدید نظر در دکترین هسته ای، خروج از معاهده منع تکثیر تسلیحات اتمی موسوم به ان پی تی یا پایان دادن به همکاری ها با آژانس در چارچوب پروتکل الحاقی است. اقدام هایی که هر کدام خط قرمز پررنگی برای اروپا به حساب می آیند. اروپایی ها که در مقابل 3 گام نخست ایران، واکنش چندانی از خود نشان ندادند با گام چهارم هشدارها و تهدیدهای ایران را جدی تلقی کرده و درصدد متوقف کردن تهران در مسیر برداشتن گام های بیشتر هستند. اروپا برای متوقف کردن ایران ظاهرا مشت خود را باز کرده اما متاعی ارزشمندتر از طولانی تر کردن لیست کشورهایی که به اینستکس پیوسته اند، نیافته است. اقدامی که محمدجواد ظریف آن را در آخرین توییت خود وعده های کاغذی خوانده است و به طعنه به اروپا یادآوری کرده که کمپانی های اروپایی آنچنان در قید و بند تحریم های امریکا هستند که حتی از فروش اقلام غیرتحریمی و کالاهای به اصطلاح بشردوستانه به ایران هم سر باز می زنند. نمایندگان 3 کشور اروپایی که به وین می روند باید بدانند لیست بلندبالای کشورهایی که به اینستکس پیوسته اند به کار متوقف کردن گام های برجامی ایران نخواهد آمد و کف مطالبه های تهران تزریق بودجه قابل توجه به اینستکس همچنین عادی سازی رابطه بانکی این کشور است. وعده هایی که اروپایی ها ذیل برجام در جولای سال 2015 داده اما فراموش کرده اند.