آرشیو چهار‌شنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۸، شماره ۷۲۲۰
اقتصادی
۴

آمارهای دو دولت سخن می گویند

دو برش زمانی از اوج تحریم های نفتی

تفاوت فشارهای ناشی از تحریم ها بر اقتصاد کشور در دو مقطع زمانی که تهدیدات تجاری و اقتصادی علیه ایران افزایش یافته در چیست؟ کدام یک سخت تر و دشوار بوده است؟ در کدام مقطع یا برش زمانی، بیشتر بر مردم فشار وارد شده است.

گزارش تطبیقی ایرنا از دو مقطع زمانی در دولت محمود احمدی نژاد و حسن روحانی نشان می دهد که فشارهای ناشی از تحریم در شرایط کنونی که دشمن به دنبال اهداف شوم خویش است، بیشتر از اوج تحریم ها در دوره گذشته است.

طبق گزارش پایگاه اطلاع رسانی شرکت پایانه های نفتی ایران، صادرات نفت خام ایران در سال 91 به کمتراز روزانه یک میلیون و 130 هزار بشکه در سال 91رسید که این رقم کمترین میزان صادرات نفت خام ایران از سال 1360 تا آن زمان بوده، اما طبق اعلام چندی پیش معاون سازمان برنامه وبودجه، بودجه سال 98 کل کشور بر اساس فروش روزانه 300 هزار بشکه نفت بسته شده است. با این وصف، اکنون صادرات نفت هم به لحاظ قیمت و هم به لحاظ حجم پایین تر از دولت احمدی نژاد است و در حالی که جمعیت کشور حدود 10 میلیون نفر بیشتر شده، اداره کشور به سختی ممکن است.

بحران مالی با نفت ایران چه کرد؟

این روزها صادرات نفت ایران به کمترین مقدار خود از ابتدای دولت نهم و حتی از ابتدای انقلاب رسیده است. حجم صادرات نفت که پیش از این به بالای دو میلیون بشکه در روز می رسید، به دنبال انواع تحریم ها، حالا به چندصد هزار بشکه تنزل یافته است.

در سال 1384، میانگین تولید نفت خام کشور روزانه حدود 4.1 میلیون بشکه بود که 2.6 میلیون بشکه آن صادر می شد. حجم صادرات فرآورده های نفتی نیز روزانه در حدود 245 هزار بشکه بود. قیمت هر بشکه نفت خام در این سال، به طور میانگین حدود 53 دلار بوده است. تحولات مثبت بازار جهانی نفت خام در این سال و همچنین قیمت های بالای نفت در بازارهای جهانی، رشد ارزش صادرات نفتی را به دنبال داشت، به طوری که ارزش صادرات نفت و گاز در این سال، 34.4 درصد رشد کرد.

در دومین سال دولت احمدی نژاد، صادرات نفت خام ایران با کاهش 200 هزار بشکه در روز، به روزانه 2.4 میلیون بشکه رسید و در مقابل، حجم صادرات فرآورده های نفتی با رشد 8.6 درصدی به 266 هزار بشکه در روز رسید. قیمت هر بشکه نفت خام صادراتی کشورمان در سال 1385، در حدود 60 دلار بود.

میانگین صادرات نفت خام ایران در سال 1386 به 2.5 میلیون بشکه در روز افزایش یافت. میانگین قیمت هر بشکه نفت خام کشورمان در این سال 78 دلار بود، اما صادرات فرآورده های نفتی با کاهش 25.2 درصدی، 199 هزار بشکه در روز بود. نشانه های هشدار درباره پررنگ شدن جایگاه بخش نفت در بخش خارجی اقتصاد ایران در این سال مشهود بود. یکی از این نشانه ها، کسری حدودا 48 میلیارد دلاری تراز حساب جاری غیرنفتی است؛ به این معنی که صادرات غیرنفتی در سال 1386 تنها پاسخگوی تامین مالی حدود سه ماه واردات کشور بوده است. سهمیه بندی بنزین در سال 1389، اجرایی شد.

بحران مالی جهانی در آخرین سال دولت نهم رخ داد. با اینکه بازارهای مالی ایران به دلیل ارتباط حداقلی با بازارهای مالی جهانی، تاثیر چندانی از این بحران ندیدند، اما آثار ثانویه بحران مالی در بازار انرژی و کاهش قیمت نفت، اقتصاد کشور را تحت تاثیر قرارداد. میانگین تولید نفت خام ایران با توجه به سهمیه اوپک به 3.9 میلیون بشکه در روز کاهش یافت. صادرات نفت خام به 2.4 میلیون بشکه در روز رسید و حجم صادرات فرآورده های نفتی نیز که در سه سال گذشته حرکتی خلاف حجم صادرات نفتی داشت، تقریبا نصف شد و به 98 هزار بشکه در روز رسید. قیمت هر بشکه نفت خام کشورمان در این سال با رشد اندکی، به 80 دلار به ازای هر بشکه افزایش یافت.

مجموع کل ارزش صادرات کالاهای کشور بین سال های 1384 تا 1387 حدود 359 میلیارد دلار بود که 292 میلیارد دلار آن از صادرات نفت، 20 میلیارد دلار از صادرات محصولات پتروشیمی و 48 میلیارد دلار از صادرات محصولات غیرنفتی به دست آمد.

رکوردشکنی 119 میلیارد دلاری صادرات نفتی

شروع به کار دولت دوم احمدی نژاد همزمان با بحران سیاسی داخلی و ادامه بحران مالی جهانی بود. سهم ایران در تولید نفت اوپک به 3.6 میلیون بشکه در روز کاهش یافت و صادرات نفت خام ایران به 2.1 میلیون بشکه در روز رسید و قیمت میانگین هر بشکه نفت خام کشورمان با 14.2 درصد کاهش یعنی 69 دلار صادر شد. در سال 1389 نیز حجم صادرات نفت خام و همچنین فرآورده های نفتی، کاهش یافت به طوری که روزانه دو میلیون بشکه نفت و 81 هزار بشکه فرآورده های نفتی، سهم ایران در بازار جهانی این دو گروه کالایی بود. با وجود افت حجم صادرات، قیمت هر بشکه نفت خام ایران با افزایش 22درصدی به 84 دلار رسید. اجرای طرح هدفمندی یارانه ها، افزایش قیمت حامل های انرژی و پرداخت یارانه نقدی ماهانه در این سال آغاز شد. در این سال در مجموع، بیش از 11 هزار میلیارد تومان یارانه نقدی به خانوارها پرداخت شد.

سومین سال دولت دهم، سالی است که دلارهای نفتی به اقتصاد ایران سرازیر شدند. میانگین تقریبی قیمت هر بشکه نفت در سال 1390 به 111 دلار رسید و حجم صادرات نیز روزانه حدود دو میلیون بشکه بود. صادرات فرآورده های نفتی نیز به روزانه 88 هزار بشکه در روز رسید و درآمد حاصل از صادرات نفت خام، به رقم بی سابقه 119 میلیارد دلار رسید. دولت دوم احمدی نژاد آخرین سال خود را با شوک نرخ ارز، تحریم های اقتصادی و رکود تورمی، پشت سر گذاشت. از طرف دیگر، قیمت نفت ایران نیز وارد روند نزولی خود شد و به میانگین 108 دلار به ازای هر بشکه رسید. مجموع ارزش صادرات نفت خام، فرآورده های نفتی، گاز طبیعی، مایعات و میعانات گازی در سال 1391 نسبت به سال قبل بیش از 42 درصد کاهش یافت و به 68میلیارد دلار رسید که دلیل آن، تحریم های نفتی و موانع ایجاد شده برای نقل و انتقالات ارزی بود. میزان صادرات نفت در این سال به میانگین روزانه 1.8 میلیون بشکه رسید که درآمدی حدود 68 میلیارد دلار را برای کشور ایجاد کرد.

مجموع کل ارزش صادرات کالاهای کشور بین سال های 1388 تا 1391 حدود 477 میلیارد دلار بود که 343 میلیارد دلار آن از صادرات نفت، 38 میلیارد دلار از صادرات محصولات پتروشیمی و 96 میلیارد دلار از صادرات محصولات غیرنفتی به دست آمد.

کاهش درآمدهای صادراتی در دولت اعتدال

انتخابات ریاست جمهوری 1392 و پیروزی روحانی که با شعار اعتدال روی کار آمد، با تحولات بین المللی آثار اقتصادی مثبتی برای ایران به همراه داشت. مذاکرات ژنو و توافق با 1+5 مهم ترین اقدامات دولت یازدهم در اولین سال فعالیت خود بود. قیمت نفت ایران همچنان در روند کاهشی خود قرار داشت و به 105 دلار به ازای هر بشکه رسید. سهمیه تولید نفت ایران در اوپک به 1.6 میلیون بشکه و صادرات فرآورده های نفتی به 99 هزار بشکه در روز کاهش یافت.

در سال 1393 نیز حجم صادرات و قیمت هر بشکه نفت ایران، کاهش یافتند به طوری که صادرات نفت خام ایران به 1.3 میلیون بشکه در روز و قیمت هر بشکه به 83 دلار رسید. مازاد حساب جاری در سال 1393 به علت افت قابل ملاحظه قیمت نفت خام صادراتی در بازارهای بین المللی با 40 درصد کاهش نسبت به سال 1392 به حدود 16میلیارد دلار رسید.

به ثمر رسیدن مذاکرات با کشورهای 1+5 و توافق برجام در سال 1394، چشم انداز مثبتی برای سال 1395 رقم زد، اما کاهش قیمت نفت که از سال گذشته آغاز شده بود، موجب شد رشد اقتصادی کشور باز هم به دامنه منفی وارد شود. متوسط صادرات نفت خام در این سال به 1.4 میلیون بشکه در روز افزایش یافت، اما قیمت نفت همچنان در مسیر کاهشی قرار داشت و با 46 درصد کاهش، به 45دلار به ازای هر بشکه رسید. در سال 1395، سهمیه ایران در تولید نفت اوپک به روزانه 3.8 میلیون بشکه و صادرات نفتی به روزانه 2.1 میلیون بشکه افزایش یافت. میانگین قیمت هر بشکه نفت خام کشورمان نیز به 46 دلار رسید. اما انتخاب ترامپ به ریاست جمهوری امریکا واقعه ای بود که مسیر متفاوتی را پیش روی دولت دوم روحانی قرار داد.

مجموع کل ارزش صادرات کالاهای کشور بین سال های 1392 تا 1396 حدود 368 میلیارد دلار بود که 208 میلیارد دلار آن از صادرات نفت، 40 میلیارد دلار از صادرات محصولات پتروشیمی و 121 میلیارد دلار از صادرات محصولات غیرنفتی به دست آمد.

صادرات نفتی به زیر کشیده شد

روحانی در حالی پیروز دوازدهمین انتخابات ریاست جمهوری در سال 1396 شد که سنگ اندازی های داخلی و خارجی در سر راه برجام، بیشتر می شدند. تورم و نارضایتی نسبت به وضعیت معیشتی، مردم را به خیابان ها کشاند. این سال با شوک ارزی، افزایش روزانه صادرات نفت و فرآورده های نفتی به پایان رسید. در سال 1396 سهمیه تولید نفت ایران در اوپک به 3.8 میلیون بشکه در روز و میزان صادرات به 2.1 میلیون بشکه در روز رسید. میزان صادرات فرآورده های نفتی نیز با رشد 75 درصدی به 256 هزار بشکه در روز افزایش یافت. خروج امریکا از برجام، مهم ترین اتفاق سال 1397 بود که صادرات ایران را تحت تاثیر قرارداد. هنوز آمارهای رسمی داخلی درباره صادرات نفت ایران منتشر نشده، اما بر اساس آمار اوپک در سال 2018 یعنی از دی 1396 تا دی 1397، صادرات نفت خام ایران روزانه 1.8 میلیون بشکه بوده است. آمارهای سال جاری نیز که از منابع مختلف و به صورت ماهانه در دسترس هستند، نشان می دهند در برخی مقاطع زمانی، میزان صادرات نفت ایران به دلیل تحریم های ثانویه و تهدید، به چندصد هزار بشکه رسیده است. در مجموع، میانگین صادرات روزانه نفت در هشت سال 1384 تا 1391، روزانه 2.2 میلیون بشکه بود. میزان صادرات در

6 سال 1392 تا 1397 به میانگین روزانه 1.7 بشکه در روز رسیده است. این تغییر در حجم صادرات، درآمد سالانه ناشی از فروش نفت را نیز تحت تاثیر قرار داده است، به طوری که میانگین درآمد سالانه حاصل از فروش نفت که در دوره هشت ساله دولت های نهم و دهم، 79 میلیارد دلار بوده است، از ابتدای دولت یازدهم تا پایان سال 1396 به حدود 54 میلیارد دلار رسیده و اکنون وضعیت دشوارتری را طی می کند.