آرشیو چهار‌شنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۸، شماره ۷۲۲۰
ایران اجتماعی
۸

گفت و گو با حجت میان آبادی پژوهشگر دیپلماسی آب

«مذاکره» تنها ابزار دیپلماسی آب نیست

گفتگو: زهرا کشوری

حجت میان آبادی پژوهشگر ایرانی حرف های تازه ای درباره دیپلماسی آب و محیط زیست دارد. او معتقد است برخی کشورهای همسایه در این زمینه از منظر برنامه ریزی و اقدام بعضا بسیار جلو تر از ایران هستند. این پژوهشگرحوزه محیط زیست می گوید: «دیپلماسی آب تنها محدود به وزارت خارجه نیست؛ در برخی موارد ممکن است نقش وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در دیپلماسی آب و محیط زیست حتی پررنگ تر از نقش وزارت امور خارجه باشد.»وی تاکید بر اهداف مشترک (مشترکات) و پتانسیل های همکاری از جمله مشترکات فرهنگی، قومی و زبانی بین کشورهای همسایه را یکی از ابزارهای مهم دیپلماسی آب و محیط زیست در منطقه می داند. با او درباره ابزارهای دیپلماسی که می تواند راهی به برون رفت از مشکلات منطقه ای اطراف حوضه های آبریز پرتنش از جمله دجله و فرات، هیرمند، ارس و... باشد، گفت وگو کردیم که می خوانید.
دیپلماسی آب کجا وارد مباحث آبی و محیط زیست شد؟

برای پاسخ  به این سوال باید بدانیم یکی از ویژگی های مهم سیستم های آب و محیط زیست این است که مرزهای سیاسی را به رسمیت نمی شناسند. برای آب و محیط زیست مهم نیست در دو سوی یک رودخانه، کدام کشور(ها) یا استان(ها) قرار دارند. اما زمانی که خطوط قراردادی به عنوان مرز، توسط انسان بر مرزهای طبیعی اولویت گرفت؛ تعاملات آبی به معنای عام و تعاملات زیست محیطی به معنای خاص، در مقیاس داخلی و بین المللی شکل گرفت. مثلا شما قبلا حوضه زاینده رود را داشتید اما وقتی مدیریتش را استانی کردید تنش ها در این حوضه به دلیل غلبه مرزهای سیاسی بر مرزهای طبیعی بسیار تشدید شد. الان ما به جای حوضه زاینده رود، آب منطقه ای چهار محال و بختیاری و اصفهان داریم. هر دو استان هم برای اینکه بیشترین بهره برداری را داشته باشند، از رودخانه استفاده می کنند. لذا مدیریت جامع را از دست می دهیم زیرا مرزهای سیاسی بر مرزهای طبیعی در اولویت قرار می گیرند. این مساله در مقیاس بین المللی ابعاد و سطوح بیشتری دارد. زیرا شما در بعد داخلی و ملی، یک نهاد حکومتی دارید؛ اما در بعد بین المللی، مساله بین دو یا چند کشور با ساختارها و نهادهای متفاوت است. بنابراین منابع آب بین المللی در مقایسه با منابع آب داخلی، پیچیدگی ها وپتانسیل تنش بسیار بیشتری دارند. مثلا ما در دوران جنگ سرد در یک حوضه آبریز فرامرزی در جنوب شرق آسیا، دو کشور ساحلی داشتیم که یکی طرفدار اقتصاد کمونیستی شوروی بود و یکی مایل به اقتصاد لیبرالیستی و هم پیمان با امریکا. بنابراین وقتی مسائل سیاسی روی بهره برداری از منابع آبی تاثیر می گذارد، مبحث جدیدی به نام دیپلماسی آب و محیط زیست را به وجود می آورد.

دیپلماسی محیط زیست و آب چیست؟

ببینید تعریف ما از دیپلماسی محیط زیست و آب چیست؟ یکی از بزرگ ترین نگرانی هایی که ما از برخی کارگروه های تخصصی حکومتی و همچنین دانشگاهی داریم این است که متاسفانه مبحث دیپلماسی آب و محیط زیست را صرفا به مذاکره (سیاسی) محدود می کنند. در حالی که دیپلماسی آب تنها به معنای مذاکره نیست؛ بلکه مذاکره، تنها یکی از ابزارهای دیپلماسی است.

اگر ما بخواهیم وارد بحث دیپلماسی آب با کشورهای شمال غرب مثلا در حوضه رودخانه «ارس» بشویم، ابزارهای ما برای دیپلماسی آب چیست؟

 شناسایی وضعیت هیدروپلیتیکی، یکی از الزامات ورود به شناخت ابزارهای دیپلماسی آب است. وضعیت هیدروپلیتیکی، تنها محدود به مسائل سیاسی و مسائل آبی نمی شود. بلکه تحلیل سیاسی- اجتماعی، اقتصادی، نهادی، حقوقی و حتی بعضا قومیتی باید داشته باشید تا بتوانید به شناخت کاملی از فرصت ها، تهدیدها و ابزارهای دیپلماسی آبی و محیط زیست برسید.

برای مثال، ما باید از خود بپرسیم در مناقشه آبی دجله و فرات بین ترکیه، سوریه و عراق، ابزار دیپلماسی سوریه چه بود که توانست ترکیه را در مقطعی از زمان تسلیم خودش کند؟ یا عراق از چه ابزارهایی در دیپلماسی آب استفاده می کند؟ یا در حوزه مناقشات آبی آسیای مرکزی در حوضه آبریز «آرال»، بر سر رودخانه های «آمودریا» و «سیر دریا»، کشورهایی نظیر تاجیکستان از چه ابزارهایی برای پیشبرد دیپلماسی آب خود بهره می برند؟ لذا شناخت کامل و کافی این ابزارها فرصت هایی را به وجود می آورد که با شناخت این ابزارها می توان مناقشات کشورها را به سمت همکاری و مشارکت تغییر داده و پیش برد.

ضرورت دیپلماسی آب چیست؟

دنیا به این ضرورت رسیده است. 310 حوضه آبریز مشترک در دنیا وجود دارد. علاوه براین، حدود 1600 دریاچه بین المللی مشترک در دنیا وجود دارد که دریاچه و تالاب های بین المللی هامون یکی از این دریاچه های مشترک است. با وجود پیچیدگی های بسیار بیشتر از مسائل آب های فرامرزی نظیر هیرمند (بین ایران و افغانستان)، در بسیاری از نقاط دنیا این حوضه های مشترک را مدیریت و به بهره برداری مشارکتی رسیده اند در حالی که همان طور که ذکر شد مسائل آنها ممکن است بسیار پیچیده تر باشد. در حوضه هیرمند که عمده آن تنها بین دو کشور ایران و افغانستان مشترک است دقت کنید. هردو کشور جمهوری اسلامی و هر دو کشور مسلمان هستند. در حالی که ما حوضه های آبریزی داریم که بین 11 کشور و حتی 18کشور مشترک هستند. ما در هیرمند فقط بر سر کمیت آبی مشکل داریم در حالی که این کشورها علاوه بر کمیت بر سر مسائل کیفی و آلودگی، سیل، ماهیگیری، انرژی برقابی و غیره هم مشکل دارند.

این مسائل مربوط به کدام رودخانه ها است؟

رودخانه نیل بین 11 کشور و دانوب بین 18 کشور وجود دارد.

چطور آنها توانستند به این همکاری برسند؟

سوال مهمی است. و باید پرسید چطور ما دو کشور همزبان و هم دین نمی توانیم به این همکاری برسیم؟اجازه دهید فقط من یک سوال کوچک مطرح کنم. رئیس جمهوری ما در تهران برای ایام محرم و عاشورا عزاداری می کند و اشرف غنی هم در کابل. بخشی از ماجرای عزاداری هم بستن آب به روی اهل بیت پیامبر(ص) است. چرا ما از این اشتراکات برای حل مسائل آبی استفاده نمی کنیم. اینها مسائلی است که کمتر به آنها توجه و تاکید کرده ایم که کارکردهای این باورهای مشترک در سیاست های کلان کشورها برای حل مناقشات و افزایش همکاری ها چیست؟ البته اینها فقط یک نمونه هستند. واکاوی این مسائل بسیار پیچیده و مهم است.

چرا باورهای مشترک نمی تواند کشورهای ساحلی حوزه آسیای غربی و خاور میانه را به تفاهم و زبان مشترک آبی برساند؟

این مساله دلایل بسیار متعددی دارد اما یکی از مهم ترین دلایل آن «عدم اعتماد» بین کشورها در منطقه است. مسائل متعدد دیگری از جمله دخالت نیروهای خارجی عمدتا غربی، شیطنت های بسیار زیرکانه رسانه های خارجی و... دراین امر دخیل هستند. مثلا شبکه تلویزیونی بی بی سی فارسی بسیار آگاهانه و زیرکانه به ایجاد و افزایش اختلافات بین ایران و افغانستان بویژه اختلافات آبی دامن می زند. وقتی خبرهای آبی بی بی سی را تحلیل می کنید تفرقه افکنی و افزایش اختلافات و تنش های آبی در آن بیداد می کند. چون نانش در افزایش اختلاف بین ایران و افغانستان است. مواظب هستند تا مبادا ایران و افغانستان در مسائل آبی به همکاری برسند. زیرا این همکاری ها و منافع حاصل از آن بدون شک برای دو کشور بسیار مفید ولی برای کشورهای خارجی حاضر در منطقه مضر و خطرناک است.الان یک دیتابیس جهانی در دنیا وجود دارد که تمام تنش و اختلافات جهانی مرتبط با آب را ثبت می کند. یکی از آخرین دیتاهای این بانک، خبر دروغ گاردین در مورد مناقشات آبی ایران و افغانستان بر سر رودخانه هریرود است. این روزنامه در خبری مدعی شده بود که نیروهای ایرانی در حوضه رودخانه هریرود چند افغانستانی را کشتند زیرا آنها می خواستند از آب بهره برداری کنند. در حالی که این خبر مکرر از سوی مقامات کشور تکذیب شده است. البته این اخبار جهت دار ناصحیح تنها به این موارد ختم نمی شود.

پس برنامه ریزی اساسی برای افزایش تنش های آبی بین دو کشور وجود دارد؟

بله، این مساله در بعد رسانه ای کاملا مشهود است و رسانه ها و دولت های خارجی به دنبال آن هستند. یکی از علل مدیریت رسانه ای دیپلماسی آب توسط رسانه های خارجی، به ضعف جدی و توان ضعیف دیپلماسی رسانه ای ایران برمی گردد. برای مثال ما خبرهایی داریم که به طور مثال رسانه ای مانند واشنگتن پست می تواند به روزترین اخبار آبی ایران و افغانستان را مخابره کند ولی ما روزنامه سراسری در کشور داریم که حتی نمی داند حقابه ایران و افغانستان چقدر است. روزنامه رسمی که خبر ندارد سهم حقابه ما از رودخانه هیرمند به طور متوسط 820میلیون متر مکعب آب در سال است اما عدد نادرست دیگری را در صفحه اولش منتشر می کند. یا سوال دیگر آنکه ما چند خبرنگار داریم که به صورت تخصصی روی دیپلماسی آب ایران کار کرده اند؟

پس یکی از ابزارهای دیپلماسی آب و محیط زیست، دیپلماسی رسانه ای است؟

بله. دیپلماسی آب ابزارهای بسیار متعددی دارد مثل دیپلماسی ورزشی، فرهنگی و... از مهم ترین ابزارهای دیپلماسی آب، دیپلماسی رسانه ای است. ابزارهایی که ما در در داخل کشور نسبت به آنها ضعف بسیار جدی داریم. برای مثال در قضیه مذاکرات رژیم حقوقی دریای خزر، دولت و همچنین وزارت امور خارجه در حوزه تعیین رژیم حقوقی مساله را در مقابل دروغ فاحش و کاملا غلط بی بی سی به مردم خودش و جامعه باخت و نتوانست سوال های پیش آمده آنها را جواب داده و بموقع اقناع کند. در حالی که یکی از نمایندگان مطرح کشور نیز اسیر این مساله شد و در توئیتی به این دروغ بی بی سی فارسی دامن زد. لذا دیپلماسی رسانه ابزار بسیار مهم در حوزه های مختلف از جمله دیپلماسی آب و محیط زیست است. البته مجدد تاکید می کنم که یکی از ابزارهای موثر در حوزه دیپلماسی آب.

نفوذ نیروهای نظامی در کشوری مثل افغانستان چقدر می تواند روی تنش آبی دو کشور موثر باشد؟

بسیار زیاد. الان حضور نیروهای نظامی کشورهای خارجی و تلاش برای نفوذ اقتصادی و سیاسی در افغانستان توسط کشورهای اروپایی و کشورهایی نظیر ترکیه و هند بشدت در این کشور در جریان است، آنها به دنبال اهداف بلند مدت منطقه ای هستند که بی شک بخشی از این سیاست ها و فعالیت ها، به افزایش اختلافات و تنش های آبی و ایران دامن خواهد زد. این مسائل باعث شده دو کشور بعضا به جای اینکه روی فرصت های همکاری کار کنند متاسفانه به غلط روی پتانسیل مناقشه و تنش تمرکز کنند.

آیا به راستی دیپلماسی آب راه حل منطقی برای حل تنش آبی دوکشور را دارد؟

دیپلماسی آب یک رویکرد است. شما با این رویکرد به دنبال یافتن ابزارهایی برای حل مساله هستید اما ما متاسفانه بعضا این ابزارها را تنها در ابزار «مذاکره» محدود کرده ایم.

در حوزه ایران و افغانستان باید چه کار کرد تا به نتیجه مطلوبی رسید؟

با این سوال ساده، به نتیجه ای نمی رسیم. نمی شود به این مسائل خیلی ساده انگارانه نگاه کرد. باید مشابه نگاه یک متخصص به بیماری خاص را داشت. مناقشات آبی ایران و افغانستان یک مریضی بدخیم شده است. سوال این است که آیا در این مساله با یک سرماخوردگی ساده روبه روییم که بتوانیم با یک شربت آن را درمان کنیم؟

چقدر می توانیم در درمان آن از نزدیکی فرهنگی و همزبانی استفاده کنیم؟

همین را می خواهم بگویم. یک بار نوع بیماری ناراحتی هایی است که آنژیو می خواهد نه شربت سرماخوردگی. گاهی هم نوع بیماری ممکن است بدخیم تر یا خوش خیم تر باشد.

الان جنس تنش آبی ایران و افغانستان چیست؟

بدون شک، مسائل آبی ایران و افغانستان دیگر تنها مسائل صرف آبی یا مباحث فنی و تخصصی مهندسی نیستند. این مسائل از جنس مسائل فنی خارج و ابعاد بسیار گسترده تری گرفته است.

ایراد کار ما کجاست؟

ما الان در حال تحلیل مناسبات آبی ایران و افغانستان هستیم. مساله را در سه محور دولت ها، مردم و رسانه تحلیل می کنیم. باید بدانیم در چه سطحی از مناقشات آبی هستیم، آیا در سطح همکاری هستیم یا نه در سطح مناقشات یا خدایی نکرده بحران. اگر در سطح همکاری هستیم در چه سطحی قرار داریم؟ یا نه اگر در مناقشات هستیم در چه سطحی از مناقشات قرار داریم؟ مشکل ما این است که به لحاظ علمی، تحلیل نداریم. البته مدیران و سیاستگذاران ما می گویند روابط ما خیلی خوب است.

راه حلی که سال ها شنیده می شود این است که ما به افغانستان برق بدهیم و از آنها آب بگیریم. نظر شما چیست؟

یکی از راه حل ها می تواند این باشد. لذا این اطمینان را داریم که همکاری های ما با افغانستان «همکارانه محور» است. کمیساریای آبی و جلساتی که تشکیل می شود هم شاهد آن است. ولی این همکاری ها به معنای حل مناقشات و اختلافا ت نیست.برای مثال، در مساله مناقشات آبی ایران و افغانستان که درهم تنیدگی های بسیار گسترده ای دارد، این یک مساله ساده و خطی نیست و نمی توان با نگاه ها و رویکردهای ساده انگارانه خطی به تحلیل مساله پرداخت. بنابراین دیپلماسی آب ایران و افغانستان لزوما و صرفا تنها به دست وزارت امورخارجه و آقای ظریف حل نخواهد شد بلکه به عنوان تنها یک مثال ما باید به سطح دیپلماسی عمومی برگردیم. باید سواد ابزارهای دیپلماسی عمومی آبی افزایش یابد. شما نگاه کنید اتحادیه اروپا همیشه اشتراکات آبی را چطور بولد و پررنگ کرده و در چشم همه دنیا می کند و همکاری بین 18 کشور در دو سوی دانوب را به عنوان نماد همکاری معرفی و یادآوری می کند در حالی که همین کشورهای اتحادیه اروپا در دو جنگ جهانی حدود 50 میلیون نفر از یکدیگر را کشته و قتل عام کرده اند. در حالی که در دو سوی رودخانه هیرمند و دریاچه هامون نه تنها هرگز جنگی بین دو کشور اتفاق نیفتاده است بلکه مردم دو کشور اشتراکات مذهبی، فرهنگی، اقلیمی، قومی، جغرافیایی و خویشاوندی نیز دارند. اروپایی ها دو بار حداقل در دو جنگ جهانی میلیون ها نفر از همدیگر را کشته اند و کشورهایشان را با خاک یکسان کرده اند؛ اما امروز خود را به نماد همکاری های آبی بین المللی تبدیل کرده اند. اما در دوسوی رودخانه بین المللی هیرمند دو کشور مسلمان وجود دارد که بعضا خویشاوند و هم خون هستند. هیرمند برای هر دو حیاتی است. نیروهای ایرانی در زمانی که شوروی کشور افغانستان را اشغال کرد به کمک افغانستانی ها رفتند. در زمان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران نیز، افغانستانی ها علیه متجاوز ایران جنگیدند. با این شرایط، آیا اینها نمی توانند یک مساله آبی را با یکدیگر حل کنند. نباید گذاشت اختلافات پررنگ شود بلکه باید از ظرفیت اشتراکات و فرصت ها بیشترین استفاده را کرد.

یک نکته دیگر اینکه سفارت هلند نماینده ویژه آب های فرامرزی در افغانستان دارد. این یک سوال کلیدی است که چرا دولت هلند باید نماینده ویژه آب های فرامرزی در کشور افغانستان داشته باشد؟ آیا ما این ظرفیت سازی ها را در کشور انجام داده ایم؟

  ظاهرا ترکیه هم فعالیت های زیادی در افغانستان دارد که به تنش های آبی ایران و افغانستان دامن می زند!

بله. ترکیه بر اساس توهم احیای «نوعثمانی گری» به جز منابع آبی خودش، روی آب های افغانستان نیز کار می کند که بخشی از آن علیه امنیت ایران است. امروز تا اسم ترکیه پیش می آید ذهن ها به سمت پروژه «گپ» می رود، آن بحثش جداست ولی ما باید ببینیم ترکیه در افغانستان چه کار می کند که بدون شک، شاید برای ترکیه توهم نوعثمانی گری را تقویت کند اما پایداری منطقه را از نظر آبی و زیست محیطی با چالش های جدی روبه رو می کند.

ما چه برنامه ای برای سیاست های نوآبی ترکیه در افغانستان داریم؟

برنامه ای نداریم، ما تازه داریم درباره گرد وغبار چانه می زنیم. می بینید چقدر از مسائل عقب هستیم.حوزه دجله و فرات بین هفت کشور ترکیه، سوریه، عراق، ایران، عربستان، عمان و کویت قرار دارد اما چهار کشور اول نقش بیشتری دارند. وقتی بحث دجله و فرات پیش می آید همه سراغ پروژه گپ را می گیرند. در حالی که در ترکیه حدود 10 ابرپروژه آبی وجود دارد که پروژه گپ تنها یکی از آنها است. پروژه های دیگر را رها کرده اند، حتی اسم آن را هم نمی دانند. نکته جالب تر اینکه در پروژه گپ هم 22 تا سد وجود دارد که «ایلسو» تنها یکی از این مجموعه سدها است. لذا وقتی می بینید از همه این مسائل فقط یک ایلسو پررنگ و تاکید می شود تعجب می کنید. مطالعات صورت گرفته نشان می دهد تعداد سدهایی که عراق روی دجله ساخته 260 درصد از ظرفیت کل رودخانه دجله بیشتر است و تعداد سدهایی که سه کشور سوریه، ترکیه و عراق روی دجله ساخته اند 300 درصد بیشتر از حل ظرفیت دجله است. این سدها 3 برابر کل آب دجله است. تعداد سدهایی که فقط ترکیه روی رودخانه فرات ساخته است 325 درصد بیشتر از آب کل فرات است. یعنی سدهایی که ترکیه روی رودخانه فرات ساخته 300 درصد بیشتر از ظرفیت رودخانه است.

در نهایت مجموع سدهایی که این سه کشور روی دجله و فرات ساخته اند، قادر است 4 برابر تمام دجله و فرات را پشتش ذخیره کند. حالا چه فرقی دارد ایلسو باشد یا نباشد. برای همین است که وقتی می آییم کمپین مخالفت با ساخت سد ایلسو را ایجاد می کنیم باعث می شود مشخص شود که چقدر از مسائل و شرایط منطقه بی خبر هستیم. سوال آن است که اصلا فرض می گیریم ایلسو هم نباشد. آب آن کجا می رود؟ به پشت سد و سدهای بعدی می رود.

چه باید کرد؟

ما وقتی آگاهی جامع و کامل نداریم، وقتی مسائل را به صورت علمی مورد تحلیل و بررسی قرار نمی دهیم موجب می شود که در کمترین مساله مورد بحث، صورت مسائل غلط را در سطح مقامات مختلف کشوری و لشکری، رسانه و فعالان حوزه آب و محیط زیست  تعریف می کنیم. درنهایت باعث می شود تا رئیس جمهوری تنها درباره سد ایلسو سخن گفته و اظهار نگرانی کند. یا مثلا افغانستان سد «سلما» را در سال 96 تکمیل و افتتاح کرد ولی نماینده مجلس ما و عضو کمیسیون کشاورزی مجلس در سال 98 تازه در برابر ساخت این سد موضعگیری نماید. مگر نباید عضو کمیسیون کشاورزی مجلس از این مسائل اطلاع دقیق داشته باشد؟ چطور «گاردین» و «واشنگتن پست» می داند اما ما نمی دانیم. لذا حداقل توقع آن است که «مساله سازی» برای جامعه و بویژه مسئولان بدرستی صورت گیرد. مقامات دولتی و حکومتی و همچنین مردم و جامعه نخبگان، به جای صحبت و تمرکز صرف و غلط روی سد ایلسو، مساله «ماموریت هیدرولیکی ترکیه» را نقد کنند. بنابراین تدوین و انتخاب استراتژی های درست گام نخست برای مواجهه با این مسائل است. هر چند در این زمینه برخی تلاش های خوب و قابل توجه توسط برخی سازمان ها و نهادها صورت گرفته و می گیرد؛ اما بدون شک، بدون انجام مطالعات متقن و انجام سرمایه گذاری های مناسب در این حیطه، مواجهه علمی و عالمانه با این مسائل امکانپذیر نیست و هزینه های کشور در مواجهه با این مسائل هر سال بیشتر و شدیدتر خواهد شد.