آرشیو چهار‌شنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۸، شماره ۴۵۲۷
هنر و ادبیات
۸
ادبیات

درباره «فرشته سیاه» نوشته آنتونیو تابوکی

گمگشته در اکنون

ابوالفضل رجبی

«فرشته سیاه» نام مجموعه داستانی است که آنتونیو تابوکی نویسنده مشهور ایتالیایی آن را نوشته است. این کتاب با ترجمه اثمار موسوی نیا توسط نشر چشمه به چاپ رسیده است که حاوی شش داستان به نام های: «صداهایی از جای دیگر، شاید از ناکجا»، «شب، دریا، فاصله»، «عروسک پوشالی»، «آیا بال زدن پروانه ای در نیویورک ممکن است توفانی در پک به پا کند؟»، «آن ماهی قزل آلا که میان سنگ ها می جنبد، یاد زندگی تو می افتم» و «سال نو» است که هر یک از این داستان ها نمونه هایی درخشان از خلاقیت و نثر جذاب تابوکی هستند و اوج قصه گویی و صاحب سبکی او را نمایان می سازند.

نویسنده با هوشمندی داستان هایش را اگرچه بی ارتباط ولی با نخی نامرئی به هم پیوند می دهد؛ به شکلی که سنگینی فضای روایت هر شش داستان را در یک ساختار مشخص قرار می دهد و ما در آخر به نام «فرشته سیاه» می رسیم که چگونه با هر یک از داستان ها ارتباط پیدا می کند. این روند تا جایی پیش می رود که این فرشته جان می گیرد و تا مدتی بر زندگی ما نیز اثر می گذارد. به راستی حد اعلای داستان نویسی دقیقا این نقطه نیست که نویسنده مجموعه ای بیافریند که تصاویر برساخته او تا مدت ها با خواننده همراه باشد و نمود عینی بیابد؟

به دیگر سخن، کنار هم قرار گرفتن این شش داستان یک نظم روایی ناخواسته برای هر یک از آنها ایجاد کرده است که خواننده با خواندن هر داستان و جلو رفتن صفحات کتاب احساس سردرگمی و ناهمگنی با آنها نمی کند. این اتفاق برای کمتر مجموعه داستانی رخ می دهد که علاوه بر استقلال درونی در یک پیوند نانوشته با دیگر داستان های آن مجموعه قرار بگیرد. این ویژگی سبب می شود تا در هر بار بازخوانی، مخاطب با جلوه های جدیدی از ظرافت و تکنیک های داستانی روبرو شود که در خوانش اول از چشم او پنهان مانده است. تابوکی تمام تلاشش را می کند تا خاطرات را بازنمایی کند. او به جنگ با تاریخ می رود و می خواهد تصویری ناشناخته و گم از ویرانی های اجتماعی و فردی ارایه کند که اگرچه تاریخ و اکنون را دربرمی گیرند ولی داستان هستند و دنیای خود را دارند. «فرشته سیاه» با بال های گشوده، آماده است تا پرواز کند اما از هر سو توفانی به سمتش می آید تا او را درهم بشکند و نابودش کند. فرشته در اندک زمانی که دارد بال بال می زند تا چیزی بگوید و می خواهد مکانی را با چشمانش به ما نشان بدهد. اما نمی تواند چون نگاه ما به جای دیگری است. به همین دلیل این گمگشتگی در اکنون تا آخر در داستان ها ادامه دارد زیرا همین که آینده فرا برسد فرشته نابود می شود. تابوکی در آخرین لحظه، فرشته را می بیند که از چه خبر می دهد: ویرانی و سیاهی. از میان شش داستان مجموعه به نظرم داستان «سال نو» از همه آنها درخشان تر است. داستانی که در 23 اپیزود جان دار و دالانی شکل رخ می دهد و در 23 بار مکث و آغاز دوباره ما را گیر می اندازد. تابوکی نویسنده ای است که از تجربه دنیاها و تکنیک های جدید نمی هراسد و همین امر سبب شده تا هر یک از داستان هایش شکلی مدرن به خود بگیرند؛ اگرچه از امکانات دنیای کلاسیک بی بهره نیستند. داستان «سال نو» در استعاره های مکشوف و نامکشوف شکل می گیرد و زبانی که در آن به کار گرفته می شود آغشته به سحر و جادوست اما نه اباطیلی متوهمانه بلکه جادویی از جنس قصه پریان که بشر را از شر اسطوره ها نجات می دهد و با طبیعت همراه می سازد. تابوکی با فرمی که در این داستان ایجاد کرده سعی دارد تا ایده های خود را در جزیی ترین حالت شان در ریشه و بنای داستانش بریزد و انگار که برای این کار فرصت کافی نداشته باشد - زیرا هر آن امکان دارد آینده برسد و فرشته محو بشود- به ضرباهنگ داستان شتاب می بخشد به شکلی که در دیگر داستان های او چنین ریتم تند و بی وقفه ای را نمی بینیم. تابوکی با بذرهایی که در داستان های اول می کارد در «سال نو» خواننده را غافلگیر می کند. اگر در آن داستان ها «مارماهی» فقط مارماهی است یا از «تپانچه» تنها نامی برده می شود، در «سال نو» مارماهی سمی می شود در دستان مادر و تپانچه از دیوار جدا می شود و آماده شلیک. انسجام و یک دستی که «سال نو» دارد به راستی اوج هنر نویسنده را نشان می دهد. تابوکی با گره افکنی های پی در پی و ترسیم فضای سوررئال و برگشت های به موقعی که به واقعیت داستانی اش دارد، تمام بذرهای کاشته شده در داستان های قبلی اش را درو می کند و محصولی که برمی دارد شگفتی است و تباهی. در «سال نو» حالا دیگر آن ماهی سرخ کاملا گندیده است و کاپیتان نمو ما را به اعماق دریاها می برد، یادها را زنده می کند و آدم ها را در قلب ما می کشد و زنده می کند. او مسیح تابوکی است؛ فرشته نجاتی که خود نمی داند در چه دامی گرفتار آمده است.