آرشیو چهار‌شنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۸، شماره ۷۲۲۰
ایران اجتماعی
۹
گزارش

راهکار نجات هامون چیست؟

تشکیل کمیته مشترک بین افغانستان و ایران

گرد و غبار که به سیستان و بلوچستانی ها حمله می کند، بحث حقابه هامون دوباره سرتیتر همه خبرها می شود. اما اگر افغانستان راضی می شد تا حقابه هامون را از هیرمند بدهد سهم تالاب هامون که یکی از کانون های اصلی ریزگردها است از این حقابه چقدر می شد؟ آن طور که «وحید پورمردان» مدیرکل حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان به «ایران» می گوید: «60 میلیون مترمکعب از 820 میلیون مترمکعب آبی است که باید افغانستان آن را رها سازی کند که البته نمی کند.» البته در معاهده «هلمند» که سال 1351 بین ایران و افغانستان بسته می شود، هیچ اشاره ای به حقابه زیست محیطی تالاب هامون نمی شود. 820 میلیون مترمکعب تنها برای شرب و کشاورزی دیده می شود. این حقابه 60 میلیون مترمکعب آب را در داخل ایران برای هامون انتخاب کرده اند. برای همین هم پورمردان اعتقاد دارد که باید حقابه هامون را در داخل استان افزایش داد. او گنجایش تالاب هامون را 11 تا 13 میلیارد مترمکعب آب می داند. به گفته پورمردان، کشاورزی در سیستان و بلوچستان با وجود کمبود آب «غرقابی» است. او می گوید:«ما فقط 60 میلیون مترمکعب را صرف بهبود محیط زیست کرده و 400 میلیون مترمکعب آب را در بخش کشاورزی مصرف می کنیم. در کشوری که اولویت اول شرب است و بعد کشاورزی و در نهایت محیط زیست، چگونه می توانیم پدیده طوفان و گردوغبار را مهار کنیم؟»

پورمردان معتقد است که افغانستانی ها به تعهد خودشان در قبال حقابه ایران عمل نمی کنند. به گفته او این کشور همسایه، سیلاب هایی را که لاجرم به داخل ایران می آید به پای حقابه می نویسد. این روزها وضع بارش ها در سیستان به گفته او خوب است. پورمردان می گوید: «از نیمه دوم سال 97 تا تیرماه 98 وضعیت نزولات جوی خوب بود. پس از سال ها خشکسالی و تنش آبی، بارش ها کمی شرایط را تغییر داد.» او درباره اینکه چرا با وجود اهمیت تالاب هامون حقابه تعیین شده بسیار کمتر از نیاز واقعی تالاب است هم می گوید: «مدیریت و مسئولیت تخصیص منابع آبی وزارت نیرو است.» سال ها است که کارشناسان، فعالان و رسانه های حوزه محیط زیست خواهان پرداخت حقابه محیط زیست از وزارت نیرو هستند اما این وزارتخانه بارها اعلام کرده که وظیفه آن تامین آب مورد نیاز شرب و کشاورزی است. باران های امسال اما به گفته پورمردان مرز بندی وزارت نیرو را شکسته است و تالاب هامون تا 40درصد این پهنه آبگیری شد. پورمردان می گوید: «همین بارش ها باعث شد تا گردوغبارها تا حدودی آرام گیرد و تعداد روزهای آلوده در استان کمتر شود.»

او خیلی امیدوار به گرفتن حقابه از افغانستان نیست و بلکه چشم به آسمان دارد تا همچنان با روی گشاده با مردم سیستان وبلوچستان برخورد کند و ببارد تا از محل چاه نیمه ها، 60 درصد حقابه تصویب شده به تالاب هامون برسد. هرچند این مساله را هم یادآوری می کند که وزارت امورخارجه در تلاش است تا بتواند از محل رودخانه هیرمند حقابه تعیین شده بین دو کشور را از افغانستان بگیرد. او می گوید: «اگر این اتفاق بیفتد بی شک وضعیت تالاب هامون بهتر می شود.» او خشک شدن تالاب هامون را باعث مهاجرت کسانی می داند که معیشت آنها وابسته به تالاب هامون بود. بسیاری از آنها صیاد، دامدار و عشایر بودند. او اعتقاد دارد که باید ذینفعان و بهره برداران از تالاب هامون را کم کرد و به سمت کشاورزی مدرن، محصولات کم آب بر و معیشت جایگزین رفت.اما هنوز هم در این استان کشاورزی به روش غرقابی انجام می شود. کشاورزان همچنان هندوانه، خربزه و گندم می کارند. او کشت محصولات پرآب بر را یکی از دلایل افزایش گردوغبار در استان می داند. به اعتقاد پورمردان «مرز» پتانسیل خوبی برای معیشت جایگزین دارد. سیستان وبلوچستان تنها استان کشور است که به آب های آزاد راه دارد اما تا به امروز از این پتانسیل بهره برداری نشده است.

او درباره فعالیت های محیطی زیستی برای حفاظت از تالاب هامون می گوید:«امسال از کشت جالیز در بستر تالاب جلوگیری کردیم.» پورمردان می گوید:«اگر یکی دو سال از تالاب مراقبت شود، خودش را احیا می کند.» اما به گفته او هیچ طرح احیایی برای تالاب وجود ندارد. او احیای تالاب را مستلزم همکاری همه دستگاه های اجرایی مرتبط با ستاد احیای هامون می داند و می گوید:«باید با نگاه محیط زیستی در منطقه کشاورزی شود. چون تنها یک نگاه جمعی می تواند تالاب را نجات بدهد.» او درباره نگاه جمعی روی نظارت سازمان امور عشایری بر علوفه دام تاکید می کند و می گوید:«سازمان شیلات هم باید روی ایجاد حوضچه های پرورش ماهی در منطقه نگاهی داشته باشد و جهاد کشاورزی هم روی تغییر کشت اصرار بورزد.»

نقش مرزنشینان دو سوی هامون در احیای تالاب

پورمردان نقش مرزنشینان دو سوی تالاب را در احیای هامون غیرقابل انکار می داند و می گوید: «مرزنشینان دو سو فامیل هستند. علاوه بر آن با هم مراودات مرزی دارند. نشست های مشترک بین ذینفعان ایرانی و افغانستانی برگزار می شود که در آن نشست ها مشکلات پایین دستی را که مختص ایرانی ها هستند مطرح می کنیم. دائما با ریش سفیدها در تماس هستیم.» به گفته او مرزنشینان دو سوی تالاب در فضای مجازی یک گروه دارند که راجع به مسائل مشترک حرف می زند. مرزنشینان افغانستان و پاکستان هم تحت تاثیر گردوغبار هستند اما هجوم گردوغبار به آنها بشدت ایران نیست. همین مساله هم باعث شده تا این موضوع در اولویت این دولت نباشد.

حامد نجفی علمدارلو، عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس اعتقاد دارد وسعت کشاورزی در اطراف تالاب هامون در بخش ایرانی آنقدر زیاد نیست که بتوان روی آب ناشی از صرفه جویی به دنبال تغییر الگوی کشت و شیوه کشت خیلی حساب کرد. او در گفت و گو با «ایران» تاکید می کند این تغییرات مفید است اما اتفاق معناداری نمی افتد. علمدارلو می گوید: «افغانستان در 50 سال گذشته سدها و بندهای زیادی روی هامون زده است.»

این کارشناس محیط زیست را اولویت کشوری چون افغانستان که چند دهه مشکلات امنیتی دارد، نمی داند. او می گوید: «اقتصاد این کشور به زحمت به 20میلیارد دلار می رسد و آن هم کاملا وابسته به کمک های خارجی است. بنابراین طرف مذاکره هیچ گونه دغدغه ای برای محیط زیست ندارد.»

او اعتقاد دارد که باید کمیته مشترکی از دو کشور تشکیل شود تا بتوان چنین مباحثی را در آن مطرح کرد و امیدوار بود که کشاورزی در اطراف هامون در دو کشور به سوی توسعه پایدار و حفظ محیط زیست برود. با وجود این او اعتقاد دارد رسیدن به این نقطه هم آسان نیست چون الان اولویت افغانستان تامین غذا برای شهروندانش است نه حفظ محیط زیست.

باز هم پای ترکیه و امریکا وسط است

به گفته علمدارلو خیلی از پیمانکاران افغانستان شرکت های ترک هستند. او به یک شرکت ورشکسته ترک اشاره می کند که روی هیرمند برای افغانستان سد می سازد و می گوید: «امریکایی ها هم در مهار آب افغانستان فعال هستند.»این سوال پیش می آید که آیا قوانین بین المللی می تواند سهم تالاب هامون را از افغانستان بگیرد؟ پاسخ علمدارلو به این سوال منفی است. او می گوید: «این مساله برای طرف مذاکره (افغانستان) که بالادست آب نشسته است مهم نیست. اهمیتی به پروتکل ها و معاهده های جهانی نمی دهد.» به گفته او هیچ ابزار بین المللی که بتواند افغانستان را به سمت احیای تالاب هامون سوق بدهد وجود ندارد. چون کنوانسیون ها اختیاری و ارشادی هستند.