آرشیو چهار‌شنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۸، شماره ۵۵۴۱
فرهنگ: سینما
۱۱

چرا تقلید سینمایی در ایران با چشم و گوش بسته انجام می شود؟

کپی برابر اصل نیست

علی رستگار

فیلم «چشم و گوش بسته» جدیدترین فیلم ایرانی است که تقریبا به طور کامل کپی یک فیلم آمریکایی دهه هشتادی است .در فضای رسانه ای و مجازی و دانشگاهی و هرآن کاری که با رایانه سروکار دارد، کپی و پیست کردن، امری لاجرم به نظر می رسد. این کپی پیست کردن در شبکه های مجازی، شکل بی پرواتر و غیرمسوولانه تری به خود می گیرد و روزانه شاهد بازنشر کلی عکس و یادداشت در صفحات شخصی و استوری ها هستیم که بدون اجازه از جای دیگری برداشت و منتشر شده است و مخاطبان ناآگاه را به اشتباه می اندازد که انگار آن مطلب به اشتراک گذاشته بکر و دست اول و هنر اوست. در بلبشوی نبود قانون حق مولف، طبیعتا این رفتار شایع و بدون ذکر منبع هم بسیار وجود دارد. اما گاهی این کپی کاری و تقلب، تنها به یک اظهارفضل در شبکه های مجازی محدود و منحصر نمی شود و در هنر- صنعت پولسازی چون سینما، به ترفندی برای کسب درآمد میلیاردی تبدیل می شود، بدون این که آب از آب تکان بخورد و دست صاحب واقعی اثر هم به جایی بند باشد. سینمای ایران از زمان پیدایش و آغاز فعالیت تا امروز، تقریبا پر از کپی کاری و تقلیدهای سینمایی بدون اجازه بوده و تا توانسته از نمد سینمایی کشورهای دیگر، کلاهی برای خود بافته است. فیلم جدید فرزاد موتمن،آخرین نمونه این کپی کاری است.

کپی کاری تنها محدود به سینمای ایران نیست و حتی سینمای ما کپی کاری را هم از سینمای کشورهای دیگر کپی کرده است! احتمالا تابلوترین کپی های سینمایی را هندی ها در بالیوود انجام می دهند، بالاخره اگر قرار باشد سالانه حدود هزار فیلم تولید شود، حتما حجمی از کارها کپی و تقلیدی است. سینمای هند گاهی چنان فیلم اصلی و آمریکایی و اروپایی را مو به مو کپی می کند که حیرت انگیز است.

آمریکایی ها معمولا جنبه موجهی به کپی می دهند و در قالب بازسازی سراغ فیلم های اصلی می روند؛ این بازسازی ها هم دو دسته است. یکی بازسازی هایی همچون دوباره سازی فیلم های کلاسیک و قدیمی شان است که در سال های اخیر می توان به نمونه هایی چون بن هور و پاپیون اشاره کرد. هدف این بازسازی ها بیشتر بازخوانی دوباره فیلم های قدیمی با ابزار تکنیکی بیشتر برای خوشایند تماشاگران جوان تر سینماست.

اما تا به حال نمونه ای نداشتیم که بازسازی موفق یا به عبارت بهتر محبوب تری باشد و تماشاگران سینما به خصوص آن مخاطبان نسل قدیم ترجیح می دهند همچنان پای آن نسخه های اصلی و قدیمی باشند و به هیچ وجه روی خوش به بازسازی ها نشان نمی دهند. فیلم های قدیمی و اصلی که به محبوبیت و موفقیت رسیده اند به بهترین شکل ممکن و باتوجه به اقتضائات و فناوری های زمان خودشان ساخته شده اند و به قدری خوبند که ضرورت بازسازی را زیرسوال می برند.

نوع دیگری از بازسازی ها در سینمای آمریکا، دوباره سازی فیلم های مهم و موفق سینمای اروپا و دیگر نقاط جهان است. مثلا فیلم هایی چون بازی های مسخره و دختری با خالکوبی اژدها ابتدا در اروپا ساخته شدند و به موفقیت چشمگیری رسیدند، اما دوباره در هالیوود هم ساخته شدند و امکان عرضه بیشتر و بهتری پیدا کردند. هرچند حتی در این دوباره سازی ها و بازسازی های موفق هم، مخاطبان جدی تر سینما ترجیح می دهند باز سراغ نسخه های اصلی بروند و به اصالت یک اثر رای دهند و نه به کپی و تقلیدی بودن آن.

دلایل کپی کاری سینمای ایران

باتوجه به وجود نمونه های موفق در کپی کاری و تقلید سینمایی در کشورهایی چون آمریکا و هند، شاید آن چیزی که باعث شود مخاطبان جدی سینمایی از کپی کاری های سینمای ایران دل خوشی نداشته و همیشه منتظر مچ گرفتن از فیلمسازان ما باشند، تقلید ضعیف و ناشیانه باشد و اگر واقعا فیلمی خوب کپی و بازسازی شود و فیلمنامه نویس و کارگردان هم با خلاقیت خود، چیزهایی جذاب به اثر کپی شده اضافه کنند، آن وقت شاید این میزان از نقد و مخالفت هم درکار نباشد. هرچند باز البته نفس ناپسند کپی کاری به قوت خود باقی است، اما دست کم مخاطبان اهل فیلم، خیلی مته به خشخاش نمی گذارند و جانب انصاف را در نقد و مخالفت رعایت می کنند.

اما چرا سینمای ایران به سمت کپی کاری می رود؟ این کپی و تقلیدهای سینمایی که بیشتر در سینمای بدنه و تجاری اتفاق می افتد، دلایل مختلفی دارد؛ از جمله کمبود فیلمنامه نویس خلاق. فیلمنامه نوشتن کار بسیار سختی است و بار اصلی موفقیت یا شکست یک فیلم در وهله اول، روی دوش فیلمنامه نویس است. در شتاب تولید و عرضه فیلم های بدنه و تجاری و برای پاسخگویی به نیازها و تقاضاهای مخاطبان عام، لاجرم باید فیلمنامه نویسان خلاق و سریع القلمی هم وجود داشته باشند، اما در سینمای ایران چنین توانایی و ظرفیتی وجود ندارد و به ندرت پیش می آید فیلمنامه های خوبی در این زمینه نوشته شود. برای همین هم حتی با نگاهی اجمالی به فیلم های به اصطلاح کمدی و پرفروش و سرگرم کننده سینمای ایران، درمی یابیم که چندان از فیلمنامه درست و درمان و واقعا جذاب و استاندارد خبری نیست. بیشتر فیلمنامه های کمدی صرفا در حد یک ایده نصفه و نیمه بامزه باقی می مانند و برای جلب نظر تماشاگر هم، بیش از اندازه روی شوخی های جنسی و کنایه های روی سیاسی حساب باز می کنند.

بنابراین کمبود خلاقیت و فشار برخی تهیه کننده های کاسبکار به نویسنده ها و کارگردان ها برای نوشتن فیلمنامه هایی پرفروش، بعضی ها را به صرافت سرقت سینمایی و تقلید و کپی کاری از نمونه های خارجی می اندازد و این طوری همه چیز در کمترین زمان و با کمترین تلاش پیش می رود و دوباره سفره ای برای سود مالی پهن می شود و این قصه تقریبا همیشه ادامه دارد.

چشم شورای پروانه ساخت روشن

خب در این سال ها اعضای محترم و متغیر شورای پروانه ساخت در سازمان سینمایی و وزارت ارشاد که بیشتر تمرکزشان را روی رعایت خطوط قرمز گذاشته اند و گاه بیش از حد معمول هم حساسیت به خرج می دهند، نشان داده اند چندان فیلم بین نیستند و فیلم خارجی نمی بینند. چون اگر خوب فیلم می دیدند- اساسا یکی از کارهای این عزیزان باید همین باشد که فیلم های بد و خوب خارجی را هم ببینند- حتما کپی کاری ها و تقلیدهای سینمایی ضعیف را تشخیص می دادند و فکری به حال آن می کردند، اما نبود شناخت و فیلم بین نبودن برخی دوستان در شورای پروانه ساخت و شاید هم نگاه با اغماض آنها نسبت به فیلمنامه های کپی، مقادیری فیلم این چنینی سر از تولید و درنهایت اکران درآوردند.

باور کنید امروز، دیروز نیست

بعضی از آثار سینمای پیش از انقلاب و برخی فیلمفارسی ها که معمولا کپی هایی دست چندم از فیلم های ترکیه ای، مصری، هندی و آمریکایی و اروپایی بودند و چون منابع مطالعاتی و مشاهداتی فراوانی هم موجود نبود، تماشاگران عام هم اطلاعی از کپی کاری و سرقت های سینمایی فیلمسازان و تهیه کنندگان و فیلمنامه نویسان نداشتند. این بی اطلاعی مخاطبان در دهه های بعد هم کم و بیش ادامه پیدا کرد و برخی فیلمسازان، چنان بی پروا و بدون ترس از لو رفتن کپی می کردند که بیا و ببین! اما در سال های اخیر و با دسترسی آسان مخاطبان به تقریبا همه فیلم های روز و قدیمی سینمای جهان، خیلی جرات و جسارت می خواهد که سینمایی ها سراغ کپی کاری بروند. با وجود این مثل این که همچنان جگر تقلید سینمایی به وفور وجود دارد و ابایی هم از کپی کاری نیست. ممکن است حتی تماشاگران عام سینما که شناخت سینمایی ندارند و آن فیلم های اصلی را ندیده باشند، به فیلم های کپی شده اقبالی هم نشان دهند و سازندگان این آثار به نان و نوای خوبی هم در گیشه برسند، اما قطعا مخاطبان جدی تر و فیلم بین تر سینما، خوب متوجه این کپی کاری ها می شوند.

کمی هم ذوق داشته باشید

آن دوستان سینمایی که سراغ کپی کاری می روند، دست کم بهتر است بعضی نکات را رعایت کنند. حالا که به هر دلیل از جمله نبود کپی رایت و مثلا عدم دسترسی به صاحبان آثار اصلی برای کسب اجازه و البته کمبود خلاقیت و فشار برخی تهیه کننده های کاسبکار، راهی به جز کپی ندارید، دست کم به لحاظ معنوی به صاحب اثر احترام بگذارید و نام منبع اصلی این کپی کاری را در تیتراژ اول (نه آخر و با فونت کوچک در لابه لای اسامی فراوان) و در جای مناسب ذکر کنید تا مخاطبان متوجه این موضوع باشند. نکته بعدی این که حالا که زحمت اصلی را نویسنده ای دیگر کشیده، دست کم در کپی کاری ها کمی ذوق و خلاقیت داشته باشید و وجدانا خودتان هم چیزی به آن اصلی اضافه کنید تا اگر اسمتان به عنوان فیلمنامه نویس و فیلمساز و تهیه کننده در تیتراژ می آید و قراردادی منعقد می کنید و دستمزد احتمالا بالایی هم دریافت می کنید، حلال باشد.

تازه ترین کپی

فیلم چشم و گوش بسته به کارگردانی فرزاد موتمن، تازه ترین کپی سینمای ایران است که آخرین روزهای اکران را سپری  می کند؛ یک فیلم کمدی با بازی امین حیایی و بهرام افشاری که با اقبال مخاطبان هم مواجه شده و تااینجا بیش از چهار میلیارد تومان در گیشه فروخته است. فروش و اقبالی که پایه اصلی آن روی فیلمنامه و فیلمی آمریکایی به نام See No Evil Hear No Evil  شر نبین، شر نشنو (ساخته آرتور هیلر و با بازی جین وایلدر و ریچارد پرایور، محصول 1989) بنا گذاشته شده است. البته سازندگان فیلم حقوق معنوی اثر اصلی را رعایت کرده اند و در تیتراژ پایانی به آن فیلم اشاره کردند، اما خود فیلم ایرانی هم در مجموع از روی دست آن فیلم آمریکایی نوشته و جلو رفته اند، هرچند فیلم موتمن در جاهایی از نسخه اصلی هم بهتر عمل می کند، اما به هرحال با یک کپی سینمایی دیگر سروکار داریم.

کپی های موفق و ناموفق

سینمای ایران کپی ها و تقلیدهای سینمایی خوبی هم دارد که البته تعدادشان به نسبت کپی های بد و تقلیدهای ضعیف و ناشیانه بسیار ناچیز است. فیلم هایی که با ذوق و خلاقیت نویسندگان و کارگردانان، فراتر از کپی و دوباره سازی هستند و موفق شدند با تماشاگران جدی و فیلم بین سینما و حتی برخی منتقدان سختگیر ارتباط خوبی برقرار کنند. کافه ستاره (کوچه میداک) و مارمولک (دو نسخه ما فرشته نیستیم،)، دو نفر و نصفی (سه مرد و یک سبد) از جمله این آثار هستند، اما فهرست کپی های ضعیف بیشتر از اینهاست: دو خواهر (دو تا زیاده)، چپ دست (پنجاه قرار اول)، زن بدلی (مرد خانواده)، همه چی آرومه (خماری)، تو و من (خواستگاری)، شوخی (قهرمان)، تکیه بر باد (مکانی در آفتاب)، کلاغ پر (معتاد عشق)، جیب بر خیابان جنوبی (دزدان) و. ..