آرشیو چهار‌شنبه ۱۳ آذر ۱۳۹۸، شماره ۵۵۴۱
زندگی: دانش
۱۵

گفت و گوی اختصاصی با دکتر حمیدرضا پورقاسمی، برنده جایزه آکادمی علوم جهان 2019

مسوولان به نتایج تحقیقات ما توجه نمی کنند

عسل اخویان طهرانی

اواسط آبان 98 بود که انتشار خبری نام دانشیار دانشکده کشاورزی دانشگاه شیراز را نزد فعالان حوزه منابع طبیعی بر سر زبان ها انداخت. دکتر حمیدرضا پورقاسمی به عنوان تنها استاد ایرانی و یکی از پنج دانشمند برتر زیر 40 سال آکادمی علوم جهان (TWAS-CASAREP) در سال 2019 انتخاب شد. آکادمی علوم جهان (TWAS) سال 1983 به افتخار محمد عبدالسلام، دانشمند پاکستانی و برنده جایزه نوبل فیزیک 1979 در ایتالیا بنیانگذاری شده است. این آکادمی حدود 1116 عضو از 90 کشور دنیا دارد که از میان آنها 73 کشور جزو کشورهای درحال توسعه هستند. هدف اصلی این آکادمی حمایت از پژوهش ها و تحقیقات در کشورهای در حال توسعه است. از جمله فعالیت های حمایتی این آکادمی انتخاب سالانه پنج پژوهشگر جوان زیر 40 سال در حوزه های گوناگون علمی و حمایت از پژوهش های آنها به مدت پنج سال است. اگرچه این جایزه پیش از این نصیب چند دانشمند جوان ایرانی شده بود، امسال نیز قرار گرفتن نام پژوهشگر جوان و موفق حوزه منابع طبیعی دانشگاه شیراز در میان برندگان جایزه آکادمی علوم جهان بار دیگر نام ایران را در مجامع علمی بین المللی مطرح کرد. دکتر پورقاسمی، سومین پژوهشگر دانشگاه شیراز است که به کسب این جایزه نائل شده. وی حدود یک ماه پس از اعلام این خبر در گفت وگوی اختصاصی با جام جم می گوید حتی کسب چنین افتخاراتی موجب نشده که مسوولان برای پژوهشگران جوانی چون او که برندگان معتبرترین جوایز علمی بین المللی می شوند در طرح های کلان مدیریت منابع طبیعی کشور پیشنهاد همکاری داشته باشند.
در خصوص نحوه گزینش سالانه پنج دانشمند جوان در این آکادمی، به ویژه گزینش خودتان کمی بیشتر توضیح دهید.

این جایزه مانند بسیاری دیگر از جوایز علمی از میان پیشنهادهای اعضای آکادمی انتخاب می شود. در حقیقت هیچ فردی به طور مستقیم برای دریافت این جایزه نامزد نمی شود، بلکه هر یک از اعضا چهره های اثرگذاری را که در ده گروه علمی مختلف مانند پزشکی، کشاورزی، شیمی، ریاضی، فیزیک، اقتصاد، علوم مهندسی و... می شناسد پیشنهاد می دهد و براساس ویژگی ها و سوابق پژوهشی، میزان استناد به مقالات علمی آنها و شاخص تاثیرگذاری محققان (H-index) ده نفر به کمیته داوری راه پیدا می کنند و در نهایت پنج محقق زیر 40 سال به عنوان برندگان جایزه اعلام می شوند. این برگزیدگان برای تحقیقات شان به مدت پنج سال تحت حمایت های آکادمی قرار می گیرند.

در مورد من نیز، دکتر کرامت الله ایزدپناه، از استادان برجسته دانشگاه شیراز و عضو آکادمی علوم جهان مرا به عنوان نامزد این جایزه پیشنهاد کرده بودند.

آیا این پنج نفر از پنج گروه علمی مختلف به صورت مجزا انتخاب می شوند یا فرآیند داوری به صورت مشترک میان حوزه های علمی متفاوت رخ می دهد؟

تفاوت انتخاب در این جایزه این است که نامزدهای پیشنهادی در ده گروه علمی با هم به رقابت می پردازند و هر رشته به صورت مجزا داوری نمی شود. به همین جهت هر سال نفرات برتر ممکن است از حوزه های متفاوتی باشند یا حتی از یک حوزه چند نفر انتخاب شوند.

مبلغ این جایزه چقدر است؟ آیا صرفا حمایت هایی برای انجام طرح های تحقیقاتی فراهم می کند؟ برنامه ای برای این جایزه در نظر گرفته اید؟

از زمان اعلام برگزیدگان این جایزه تاکنون نزدیک به یک ماه می گذرد اما فعلا هنوز اعلام نکرده اند که نحوه دریافت جایزه به چه صورت و چه زمانی خواهد بود. اما تا جایی که اطلاع دارم این جایزه معمولا به صورت بودجه برای کمک به طرح های پژوهشی ارائه می شود. بنابراین هر چه باشد صرف ادامه تحقیقات در حوزه مطالعه بلایای طبیعی خواهد شد.

با توجه به نحوه داوری این جایزه و همچنین برگزیده شدن شما در فهرست محققان یک درصد پراستناد دنیا، مشخص است که پژوهش ها و مقالات علمی حاصل از این پژوهش ها بسیار در سطح جهانی مورد توجه قرار گرفته است. چه ویژگی ای تحقیقات شما را در حوزه محیط زیست متمایز کرده است؟

زمینه تحقیقات من بیشتر بر بحث های بلایای طبیعی مانند زمین لغزش، فرونشست زمین، سیل، آتش سوزی جنگل ها و سایر بلایایی که به واسطه دستکاری انسان ها در طبیعت به وجود می آید متمرکز شده است. شاید نکته ای که موجب تعداد بالای استنادها و ارجاعات به مقاله های پژوهشی ام شده این باشد که زمینه تحقیقاتم از زمان انتخاب موضوع پایان نامه کارشناسی ارشد تاکنون که هدایت پایان نامه های دانشجویی در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری را بر عهده دارم در یک مسیر بوده است و در هیچ دوره ای از شاخه ای به شاخه دیگر نپریده ام. یعنی در طول یک دهه فعالیت پژوهشی ام همواره بر حوزه بلایای طبیعی متمرکز بوده ام. این موضوع موجب شده که در طول این سال ها بتوانم روابط گسترده ای با محققان داخلی و خارجی در حوزه تحقیقاتی ام برقرار کنم و همکاری های تحقیقاتی بین المللی متعددی را با محققان سایر کشورها مانند هند، ویتنام، چین، اسپانیا، ایتالیا، هلند و... عملیاتی کنم و در این حوزه بیشتر شناخته شوم.

معمولا خودتان زمینه ساز این همکاری های بین المللی هستید؟

این همکاری ها دو طرفه است. به این معنا که هم در طرح های تحقیقاتی ام از محققان سایر کشورها دعوت به همکاری کرده ام، هم از طرف محققان زیادی تقاضای همکاری دریافت می کنم. هر روز بین پنج تا ده ایمیل برای زمینه های مختلف همکاری و مشاوره دریافت می کنم.

آیا در میان این درخواست ها، پیشنهاد کاری از کشورهای دیگر هم داشته اید؟ در این روزها که سایه مشکلات تحمیلی اقتصادی و ارتباطات بین المللی بیش از گذشته حوزه تحقیقات را متاثر کرده است به فکر مهاجرت از ایران نیستید؟

اتفاقا پس از این که نامم در فهرست ده پژوهشگری که به مرحله کمیته داوری آکادمی علوم جهان راه پیدا کرده اند منتشر شد، از یکی از کشورها پیشنهاد کرسی استادی با حقوق و امکانات رفاهی بسیار بیشتر از درآمد اندک فعلی هیات های علمی در ایران دریافت کردم. در ازای آن تقاضا داشتند نام آن دانشگاه به عنوان محل فعالیتم در زمان دریافت جایزه اعلام شود تا این افتخار نصیب آن کشور شود. اما در پاسخ به آنها گفتم این افتخار فقط برای کشورم و دانشگاه شیراز خواهد بود. این حرف ها را نمی زنم که بگویید شعار میهن پرستی می دهد. واقعیت این است که برای بسیاری از پژوهشگران کشور موقعیت های این چنینی و حتی بهتر از این فراهم است. اما متاسفانه در داخل کشور بهای کافی به حوزه دانشگاه و تحقیقات داده نمی شود. بیشتر محققان و اعضای هیات علمی درآمد مکفی ندارند. این در حالی است که اعضای هیات علمی دانشگاه ها از صبح تا عصر در دانشگاه مشغول تدریس و رسیدگی به امور دانشجویان هستند و زمانی هم که به خانه بازمی گردند باید تا پاسی از شب مشغول مطالعه و بررسی مقالات روز دنیا، داوری و تصحیح مقالات و پایان نامه ها باشند تا بتوانند همگام با علوم روز دنیا پیش بروند. بنابراین ساعت کاری مفهومی برایشان ندارد و انرژی زیادی صرف می کنند. اما در مقابل دریافتی مالی آنها حتی کفاف تامین امکانات رفاهی معمول را هم نمی دهد. ولی از آنجا که معلمی حکم می کند اخلاق مدار باشیم تلاشمان این است که در این روزهای سخت به وطنمان پشت نکنیم.

اعضای هیات علمی جوان این روزها به شدت تحت فشارند و اگر تلاشی برای بهبود شرایطشان نشود، زمانی که نتوانند از پس هزینه های اولیه زندگی شان بر بیایند عشق به میهن نیز نمی تواند به کشور پایبند نگهشان دارد. کشورهای دیگر نیز از این فرصت به نفع خودشان بهره می برند و با فراهم کردن شرایط مناسب زندگی و پیشنهادهای جذاب، نخبه ها را جذب می کنند.

با توجه به تغییرات اقلیمی و افزایش حوادث و بلایای طبیعی در کشور، چقدر از تحقیقات پراستنادتان در حوزه بلایای طبیعی در برنامه های مدیریتی کشور مورد توجه و استفاده قرار  گرفته است؟

متاسفانه همان طور که بارها و بارها مطرح شده، حلقه ارتباطی درستی میان تحقیقات دانشگاهی و عملیات اجرایی کشور ایجاد نشده است. به همین جهت مسوولان به نتایج تحقیقات و پژوهش های دانشگاهی در تصمیم گیری هایشان توجهی نمی کنند. معمولا  مقالات و پایان نامه ها در کتابخانه ها باقی می مانند و جنبه اجرایی به خود نمی گیرند. از سوی دیگر نیز می بینید معمولا زمان و شیوه اجرای طرح های مختلف در کشور با اعتراضات و مخالفت های دانشگاهیان متخصص در آن حوزه مواجه می شود.

در حوزه بلایای طبیعی این موضوع بسیار مهم است، زیرا کشور ما در زمره ده کشورهای بلاخیز دنیا قرار دارد. طی یک قرن اخیر رشد بلایای طبیعی در دنیا پنج برابر شده و تلفات جانی و خسارات مالی زیادی را به کشورها تحمیل کرده است. حتی این روند رشد در دو دهه اخیر با توجه به تغییرات کاربری اراضی و توسعه شهرنشینی در کشور ما با شیب بسیار بیشتری همراه بوده است.

سیل هایی که بخش های زیادی از کشور را در ابتدای امسال درگیر کرد، نمونه ای از همین بلایای طبیعی بود. من فکر می کنم با کمک دانشمندان و پژوهشگران دانشگاه ها می توان از بسیاری از این پیشامدها جلوگیری کرد یا میزان خسارات ناشی از آنها را به حداقل رساند.

البته در این حالت نیز نباید این طرح های کلان ملی به تعدادی دانشگاه خاص واگذار شود؛ بلکه با هم افزایی تمام ظرفیت علمی موجود در کشور باید برنامه هایی برای کنترل چنین شرایطی ایجاد کرد.

منظورتان این است که در خصوص اجرای طرح های تحقیقاتی نیز با پدیده مقدم بودن روابط بر ضوابط مواجهیم؟

شاید بهتر باشد بگویم اتفاقی که در خصوص طرح های کلان رخ می دهد این است که معمولا به اعتبار فرد و نامش توجه می شود؛ نه قابلیت هایی که ممکن است داشته باشد. به همین جهت معمولا برای واگذاری طرح های بزرگ به پژوهشگران جوان اطمینان نمی شود.

آیا دریافت این جایزه معتبر علمی در اعتمادسازی نسبت به خود شما برای دعوت به همکاری در طرح های اجرایی کلان کشور، به ویژه در حوزه کنترل بلایای طبیعی اثری نداشته است؟

تا این لحظه که حدود یک ماه از انتشار خبر اعطای جایزه آکادمی علوم جهان 2019 به من می گذرد، هیچ اتفاق جدیدی در زندگی ام نیفتاده است.

حتی از سوی دانشگاه شیراز؟!

رئیس دانشگاه، معاون پژوهشی و رئیس دانشکده کشاورزی پیام های تبریک جداگانه ای برایم فرستادند.

بهترین حمایت از شما و تحقیقات تان در حال حاضر چیست؟

متاسفانه ما در بخش منابع طبیعی دانشکده کشاورزی دانشگاه شیراز جذب دانشجوی دکتری به صورت مستقیم نداریم. از آنجا که بار اصلی تحقیقات دانشگاهی بر دوش پایان نامه های دکتری است (به دلیل ظرفیت و زمان بیشتر آنها برای انجام طرح های تحقیقاتی) این موضوع موجب شده من در حال حاضر 15 تا 20 دانشجو به صورت غیرمستقیم از گروه ها یا دانشگاه های دیگر داشته باشم، اما با توجه به ظرفیتی که در گروه منابع طبیعی وجود دارد، می توانیم نقش موثری در تربیت پژوهشگرهای کارآمد در حوزه منابع طبیعی و محیط زیست داشته باشیم که اتفاقا از نیازهای اصلی کنونی کشور است.

همچنین تقاضایی را اخیرا برای ایجاد گرایش جدیدی در مقطع کارشناسی ارشد با نام «مهندسی منابع طبیعی، گرایش علوم مکانی» که گرایشی بین رشته ای در حوزه منابع طبیعی است را داده بودم.

 اما پرونده این رشته در وزارت علوم هنوز بررسی نشده و امیدوارم با آن موافقت شود و چند سال دیگر نیز شاهد ایجاد دوره دکتری این رشته باشیم. زیرا وجود چنین گرایش های بین رشته ای می تواند اثربخشی زیادی در حوزه های گوناگون منابع طبیعی داشته باشد. این تنها خواسته من از مسوولان دانشگاه و وزارت علوم است.

نکته

مدیریت جامع و همه جانبه نگر در محیط زیست کلید کنترل بلایای طبیعی است

ضمن گفت وگو با دکتر قاسمی پرسیدیم؛«در صحبت هایتان به چند برابر شدن احتمال بروز بلایای طبیعی در کشور اشاره کردید. با توجه به تخصصی که در این حوزه دارید، چقدر احتمال می دهید شرایطی مانند آنچه در سیل های ابتدای سال در کشور شاهدشان بودیم تکرار شود؟ آیا راهکاری برای مقابله با این بلایا وجود دارد؟

برنده جایزه آکادمی علوم جهان در سال 2019 در پاسخ گفت: «به عنوان پژوهشگری در حوزه آبخیزداری معتقدم با مدیریت جامع در حوزه های آبخیز کشور می توانیم بروز این بلایا را به حداقل برسانیم یا آسیب های آنها را به کمترین سطح برسانیم و از تلفات جانی در چنین حوادثی پیشگیری کنیم.  اکنون طرح مدیریت کلان و جامع حوزه های آبخیز کشور در حال اجراست که مجری این طرح دانشگاه گرگان است و دانشگاه های شیراز، گیلان، مازندران و... نیز به عنوان همکار در آن مشارکت دارند. امیدوارم این طرح هرچه سریع تر به پایان برسد و حاصل آن بتواند به کنترل و کاهش خسارات ناشی از بلایای طبیعی که به شدت کشور را تهدید می کنند کمک شایانی کند تا شرایط بسیار بهتری را در سال های آتی تجربه کنیم. مدیریت جامع و همه جانبه نگر در حوزه محیط زیست میان تمام نهادهای مسوول می تواند این شرایط را بهبود ببخشد. اما اگر قرار باشد هر نهاد و سازمانی به صورت منفرد ساز خود را بزند هر سال شاهد شرایط بدتری در مدیریت منابع طبیعی خواهیم بود.

مکث

دکتر حمیدرضا پورقاسمی را بیشتر بشناسید

حمیدرضا پورقاسمی، شهریور1360 در تهران متولد شد. در سال های نخست زندگی به همراه خانواده اش به مازندران مهاجرت کرد. دوران تحصیلی را تا پیش از ورود به دانشگاه در شهرستان نور طی کرد. او سال 79 در مقطع کاردانی علوم تکنولوژی مرتع و آبخیزداری تحصیلات دانشگاهی اش را آغاز کرد و پس از گذراندن دوران کارشناسی ناپیوسته در دانشگاه علوم کشاورزی گرگان (دانشکده کشاورزی گنبد)، در سال 84 در مقطع کارشناسی ارشد رشته مهندسی منابع طبیعی-آبخیزداری در دانشگاه تربیت مدرس پذیرفته شد. این پژوهشگر جوان دوره دکتری را نیز در همین دانشگاه سپری کرد و در سال 92 با درجه عالی از رساله دکتری خود دفاع کرده و عنوان پایان نامه برتر دانشگاه را از آن خود کرد. دکتر پورقاسمی از سال 93 به عنوان عضو هیات علمی دانشگاه شیراز، دانشکده کشاورزی و بخش مهندسی منابع طبیعی و محیط زیست مشغول به کار شده است.کسب عناوینی چون پژوهشگر جوان برتر دانشگاه شیراز در دی 95، پژوهشگر برتر دانشکده کشاورزی دانشگاه شیراز در آذر 96، استاد نمونه آموزشی دانشکده کشاورزی دانشگاه شیراز در اردیبهشت 96 و پژوهشگر برتر کشور در بخش کشاورزی در دی 95 از افتخارات این پژوهشگر جوان ایرانی است.  آخرین افتخار این دانشیار دانشگاه شیراز، قرار گرفتن نامش در میان یک درصد پژوهشگران پر استناد دنیا در سال 2019 در کنار 11 پژوهشگر ایرانی دیگر است که نشان از اعتبار بالای تحقیقات علمی او و اثرگذاری مقالات علمی اش در حوزه بلایای طبیعی و محیط زیست دارد.