آرشیو دو‌شنبه ۲۳ دی ۱۳۹۸، شماره ۷۲۵۴
اقتصادی
۷

کارشناسان از دلایل وقوع سیلاب در استان های جنوبی می گویند

سیل بی برنامگی

عطیه لباف

از ابتدای سال تاکنون بارها مسئولان چند وزارتخانه و سازمان از وزارت کشور و وزارت نیرو گرفته تا سازمان هواشناسی اعلام کرده اند که پیش بینی می شود در نیمه دوم سال شاهد افزایش بارش ها بویژه در جنوب کشور و وقوع سیلاب باشیم؛ لذا در حال کسب آمادگی برای کاهش خسارت های ناشی از سیل و برنامه ریزی برای زمان مقابله با آن هستیم.

با ورود به نیمه دوم سال حتی روزنامه ایران گزارشی تحقیقی منتشر کرد و در این گزارش مسئولان بیش از 6 نهاد مربوطه مجددا بر این موضوع تاکید کردند و گفتند که سطح آمادگی ها افزایش یافته و اقدامات خوبی برای مقابله با بحران انجام داده اند.

اما در روزهای اخیر، استان هایی مانند سیستان و بلوچستان و هرمزگان دوباره با معضل سیل مواجه شدند. خیلی از راه ها و پل ها دچار سیلزدگی شدند. شهرها زیر آب رفتند و جان و مال عده ای به خطر افتاد.

البته آمارها نشان می دهد که میزان بارش در این استان ها کم سابقه و حتی بی سابقه در 51 سال اخیر بوده و کسی در سیستان و بلوچستان توقع چنین بارش عظیمی بعد از 25 سال خشکسالی را نداشته است. مثلا میزان بارش ها در سیستان و بلوچستان در سال آبی جاری 3097 درصد بیشتر از میزان بارش های تجمعی در مهرماه 97 تا 21 دی ماه 97 بوده است. این رقم 290 درصد از میانگین 51 ساله نیز بیشتر بوده است. اتابک جعفری، مدیرعامل آب منطقه ای سیستان و بلوچستان در این باره به پایگاه اطلاع رسانی وزارت نیرو گفته است که به طور بی سابقه ای 110 میلیون مترمکعب آب به سدهای سیستان و بلوچستان وارد شده و در بارندگی های چند روز اخیر 64 درصد از حجم سدهای استان آبگیری شده است.

اما با وجود این کارشناسان می گویند که حوادث حدی را باید جدی گرفت و اگر اصول اولیه رعایت می شد، این حادثه، جان و مال مردم را تهدید نمی کرد. برای بررسی بیشتر مسائل و مشکلات سراغ کارشناسان این حوزه رفتیم.

آنها معتقدند که فقط با تداوم نهضت های سد سازی، نمی توان جلوی سیلاب ها را گرفت. سدها شاید از شدت سیل و سیلاب بکاهند و منابع آب قابل برنامه ریزی را افزایش دهند، اما هدایت منابع آبی و مدیریت آن نیازمند توسعه هایی است که بخشی از آنها حتی غیرسازه ای هستند.

مثلا در بخش پایین دستی سدها و بازسازی مسیر رودخانه ها، سرمایه گذاری بیشتری باید انجام شود که ظاهرا راهبرد هماهنگی میان تمام دستگاه های اجرایی برای بهره برداری از این منابع آبی حاصل از تغییرات اقلیمی وجود ندارد یا اگر هم هست، چندان مشهود نیست.

این یک تحلیل همیشگی است که بخش قابل توجه سرمایه گذاری های آبی کشور در حوزه سدسازی است؛ چراکه این بخش به دلیل جذابیت های انتفاعی و اقتصادی بیشتر مورد توجه است و بخش پایین دست سد به دلیل آنکه سود مادی و معنوی زیادی ندارد، در رده های پایین اولویت ها قرار می گیرد.

به نظر می رسد با توجه به افزایش و تعدد سیلاب و تخریب و آثار ناشی از آن در استان های مختلف کشور، توجه به توسعه کمی و کیفی بخش های عمرانی پایین دست سدها و اقدمات بهم پیوسته برای مدیریت سیلاب، باید به طور جدی تری در سال های آینده دنبال شود. چرا که حجم آسیب های ناشی از نبود این برنامه ها و اقدامات، بیش از هزینه اقتصادی آنهاست.

تمام کارشناسان به این موضوع که باید هم پیش از وقوع سیل و هم پس از وقوع آن اقداماتی مطابق با برنامه منظمی انجام شود، اتفاق نظر دارند. می گویند که باید سیستم مدیریت جامع سیلاب وجود داشته باشد تا مشخص شود هر فرد چه سهمی در مدیریت سیلاب های احتمالی دارد و در صورت وقوع حادثه کدام مسئول باید درگیر شود. برخوردهای انفعالی و بدون برنامه شدت خسارت ها را نه تنها کاهش نمی دهد بلکه افزایش نیز خواهد داد.

اما در همین حال برخی در خصوص راهکارهای مقابله با سیل، دیدگاه های متفاوتی نیز ارائه می دهند. مثلا از سهم پوشش گیاهی گرفته تا آزادسازی بستر رودخانه ها و حریم آنها در مدیریت بحران های حدی از نگاه هر کارشناس متفاوت است.

برخی می گویند که بهره برداری های حساب نشده از حریم رودخانه ها، احداث بنا، پل و راه های بدون برنامه بحران را شدیدتر می کند.

برخی هم براین باورند که راهکار دیگر ساخت دیواره های ساحلی و حفاظ هاست که چندان با موفقیت انجام نشده است. اما با کنار گذاشتن تمام دیدگاه های کارشناسی می توان گفت که مسئولان ذی ربط هنوز کارهای ناتمام زیادی دارند و اگر هرچه زودتر دست به کار نشوند، بحران سیل و تخریب های آن، نه تنها حل نخواهد شد بلکه هر سال تشدید می شود. این یک زنگ خطر جدی برای ایرانی است که اقلیمش مانند تمام جهان با گرم شدن زمین در حال تغییر و تهدید است که به اعتقاد کارشناسان می توان آن را تبدیل به فرصت کرد.

 
سیل، بحران مدیریتی است
انوش نوری اسفندیاری / عضو اندیشکده آب

حوادث حدی با تحولات اقلیمی در حال افزایش است. برای مثال سیل که در روزهای اخیر استان های خشکی مانند سیستان و بلوچستان و هرمزگان را درگیر کرده، یکی از حوادث ناشی از تغییرات اقلیمی است.

برای کاهش آثار این حوادث حدی راهکارهای شناخته شده ای در دنیا وجود دارد. ایران نیز از ابتدای سال جاری و با وقوع سیل بهاری در استان هایی نظیر خوزستان و گلستان، اعلام کرد که می خواهد برای سیلاب های احتمالی در نیمه دوم سال، با استفاده از این راهکارها آماده شود. نهادها و سازمان های مختلفی اعلام کردند که در حال تقویت پیش بینی ها و آماده سازی شرایط و امکانات برای مهار سیلاب ها هستند. با وجود این، در روزهای اخیر با افزایش بارش ها در استان هایی مانند سیستان و بلوچستان دوباره مخاطراتی در کشور رقم خورد و احتمالا تا پایان سال بازهم شاهد وقوع این حوادث خواهیم بود. اما آنچه حوادث حدی را بحران آفرین می کند، بیش از عامل حادثه، نوع مدیریت است. برای مثال در استانی نظیر سیستان و بلوچستان، باید نحوه مدیریت پوشش گیاهی و کاربری اراضی با دقت بیشتری انجام می شد ولی استفاده بی رویه از منابع و ایجاد سازه هایی مانند زخم بر دل طبیعت نظیر راه ها و ساختمان ها بدون مکان یابی مناسب شرایط را سخت تر و بحران را بزرگ تر کرده است.  در بارش های شدید است که ضعف توسعه و مکان یابی تمرکز جمعیتی مشخص خواهد شد. همان طور که بهار امسال ملاحظه کردیم بیشتر خسارات مالی و جانی به دلیل قرار گرفتن مراکز جمعیتی در حریم و بستر رودخانه های قدیمی و تعارض به آنها رخ داد. درباره راه های مدیریت بحران های حدی، برخی می گویند که سدهای بیشتری باید ساخته شود تا با سیل های احتمالی مقابله شود، اما اگرچه بودن سدها به تسکین سیل کمک می کند ولی سدها را به خاطر سیل نمی سازند. وجود سد در مکان مناسب می تواند اوج گیری سیلاب ها را کاهش دهد اما در مناطقی مانند سیستان و بلوچستان راهکارهای مدیریتی دیگری لازم و ضروری است. مانند بهبود پوشش گیاهی و نحوه کاربری اراضی و دورکردن مراکز جمعیت از مکان های مخاطره انگیز که اشاره شد. راهکار دیگر ساخت دیواره های ساحلی و حفاظ هاست که چندان با موفقیت انجام نشده است. به نظر می رسد که اقدامات اندکی در سال جاری انجام شده، اما به هیچ وجه کافی نبوده است. به طوری که تقریبا ما در حال مدیریت به سبک و سیاق سابق هستیم. مشکلات مدیریتی برجسته تر از مشکلات مالی و سرمایه گذاری است و باید با برنامه ریزی و همین طور مشارکت مردمی شدت بحران های حدی را کاهش داد.

 
مدیریت سیل، بدون قیچی کردن روبان
هدایت فهمی / کارشناس حوزه آب

کشور ما با اقلیمی خشک و نیمه خشک، به جد نیازمند ساماندهی رودخانه ها و اقدامات اصلاحی است. بارش های کمتر از 10 میلیمتر و در مقابل وقوع سیلاب ها، بارها این موضوع را در سال های اخیر به ما یادآوری کرده و اکنون شدت آسیب های ناشی از آن بیشتر شده است. در برخی از مناطق مانند سیستان و بلوچستان که مخازن کمتری برای مدیریت سیلاب وجود دارد، آنچه اهمیت بیشتری پیدا می کند مهندسی رودخانه ها و ساماندهی حریم و بستر آنهاست. برای مثال این استان با اقلیم خشک و نیمه خشک بارها شاهد طوفان های شن بوده که بستر رودخانه ها را مسدود کرده اند و اجازه نمی دهند جریان آب بخوبی انجام شود. یا می توان ملاحظه کرد که در سال های اخیر تمرکز جمعیت و سازه های شهری و روستایی به بستر و حریم رودخانه ها نزدیک تر شده و کسی پیش بینی نمی کرد که در این استان شاهد بارش هایی شدید باشیم. لذا سیلاب در کنار اقدامات سازه ای، مدیریت بهم پیوسته می خواهد. از مدیریت بستر رودخانه ها گرفته تا تخریب خانه ها و سازه هایی نظیر راه ها که در مسیر رودخانه ها ساخته شده اند. در مدیریت سیل، تمام اقدامات با قیچی کردن روبان همراه نخواهد بود. برخی از اقدامات نیازمند استمرار است. مانند پایش رودخانه ها و ایجاد سیستم هشداردهنده سیل. باید مسئولان به این بخش توجه بیشتری داشته باشند. البته وقتی از مسئول مدیریت سیلاب صحبت می شود تنها وزارت کشور، وزارت نیرو، وزارت راه و ساختمان، وزارت کشاورزی، سازمان مدیریت بحران و دستگاه قضایی را نباید زیر ذره بین برد. اگرچه سهم اینها بیش از سایرین است اما مردم نیز در دامنه این مدیریت دیده می شوند و آنها نیز مسئول هستند. باید سیستم مدیریت جامع سیلاب وجود داشته باشد تا مشخص شود هر فرد چه سهمی در مدیریت سیلاب های احتمالی دارد و در صورت وقوع حادثه کدام مسئول باید درگیر شود. برخوردهای انفعالی و بدون برنامه شدت خسارت ها را نه تنها کاهش نمی دهد بلکه افزایش نیز خواهد داد. لذا مدیریت سیلاب به دو بخش پیش از وقوع حادثه و پس از وقوع سیلاب بازمی گردد. در بخش نخست تمام دستگاه ها و مردم باید مسیر سیلاب ها را آزاد کنند و مسئولان مربوطه نیز با ایجاد سازه ها یا فعالیت های غیر سازه ای مانند کاشت گیاهان سرعت حرکت سیلاب و تخریب ناشی از آن را کاهش دهند. باید ضعف موجود در برنامه ریزی بهم پیوسته مدیریت سیلاب را برطرف کرد و در هر منطقه متناسب با نیاز آن اقدام شود.

 
مدیریت بحران نیازمند برنامه است
عباسقلی جهانی / کارشناس امور آب

ماه ها از سیلاب های بهاری می گذرد و در حال تجربه سیلاب های زمستانی ناشی از تغییرات اقلیمی هستیم. اما هنوز هیات ویژه گزارش ملی سیلاب ها و شخصیت های علمی مسئول آن هیچ گزارش سازنده ای که بر اساس آن برنامه ریزی های لازم انجام شود، ارائه رسمی نداده اند. بخش اول گزارش دانشگاه تهران هم بیشتر به شرح داستان پرداخته است تا راهکار. ما در مورد سیلاب نیازمند اقدامات ژورنالیستی و وقایع نگاری نیستیم بلکه بیش از گزارش به راه حل و پیشنهادهای کارشناسی احتیاج داریم. پیشنهادهایی که بتواند شکاف ها و خلاها را میان وضع موجود و مطلوب از بین ببرد. انتظار داریم که این گزارش تمام جزئیات مورد نیاز را برای دوره گذار به وضع مطلوب در برگیرد. باید آمادگی ملی ایجاد شود؛ تقسیم کار ملی صورت گیرد و آمارها به روز و برنامه ملی مواجه با طغیان طراحی شود.  بر این اساس، اگر امروز دوباره شاهد سیلاب هایی در مناطقی از ایران نظیر سیستان و بلوچستان هستیم، علت آن تنها شدت بارش ها و جنس خاک نیست؛ بلکه این موضوع نشان می دهد هنوز مشکلات سابق حل نشده است. توجه داشته باشیم که بستر جغرافیایی طبیعت ایران هنوز آماده نیست. از پوشش گیاهی گرفته تا بستر رودخانه ها و حریم آنها را نتوانسته ایم، آماده کنیم. بهره برداری های حساب نشده از حریم رودخانه ها، احداث بنای پل و راه های بدون برنامه بحران را شدیدتر می کند. اما در زمان وقوع بحران نیز مشکلاتی رخ می دهد که به شدت آن می افزاید. از نوع امدادرسانی گرفته تا مدیریت بحران توسط مسئولان. اینکه در روز وقوع بحران تازه مسئولان به فکر برنامه ریزی و تقسیم مسئولیت می افتند، نشان دهنده این بی برنامگی است.  مساله دیگر پوشش بیمه ای است. در دنیا برای حوادث طبیعی غیر عادی پوشش های قوی بیمه ای وجود دارد که متاسفانه در ایران چندان جدی گرفته نمی شود. تمام این مسائل را می توان پیش از وقوع حادثه در دستور کار قرار داد و برای آن برنامه ریزی کرد.