آرشیو دو‌شنبه ۲۳ دی ۱۳۹۸، شماره ۴۵۶۱
هنر و ادبیات
۸
نظر

به بهانه اجرای نمایش «جان و جو» در عمارت نوفل لوشاتو

دوستی مستدام مطرودان

محمدحسن خدایی

آگوتا کریستوف در نمایشنامه «جان و جو» به مفهوم دوستی پرداخته. هر دو شخصیت محوری نمایش، یعنی جان و جو، تا به انتها دوست باقی می مانند حتی اگر بر سر برنده شدن در مسابقه بخت آزمایی کارشان به اختلاف، درگیری و مراجعه به پلیس کشانده شود. آنان شخصیت های مطرودی هستند که گویی نسبت اثرگذاری با شیوه مادی تولید جامعه ندارند و شکایتی هم از این طردشدگی بر زبان نمی آورند. تقدیرباورانه سرنوشت خویش را در آغوش کشیده و بیش از آنکه تخیل ورزی کنند و رویابینی، بطالت زندگی روزمره را با رفتن به کافه، نوشیدنی ارزان قیمت و حرف های سطحی و تکراری از سر می گذرانند. آنان چشم اندازی پیش روی خود متصور نیستند، همچنانکه برنامه ای هم برای تغییر دادن وضعیت فروبسته شان ندارند. به جای رقابت کردن با دیگران ترجیح می دهند به خلوت خویش پناه برده و قناعت بورزند. بنابراین با آدم هایی روبه رو هستیم که می توانند فارغ از فقری که از سر می گذرانند، اضطراب زمانه را پس زنند و در کمال آرامش روزگار بگذرانند. نمایشنامه «جان و جو» جمع وجور است و فراز و فرود چندانی ندارد. محمدرضا چرختاب در مقام کارگردان تلاش دارد با دستکاری کردن ابعاد و احجام، چه اشیا و چه آدم ها، اندکی از این جمع وجور بودن فاصله بگیرد. چه به لحاظ زیباشناسی، چه از منظر سیاسی و جایگاه نمادین شخصیت ها، ما با چشم اندازی دگرگون شده مواجه هستیم. میز و صندلی ها ارتفاعی نامعمول دارند، گارسون و مشتری ها بسیار بلند قد هستند و انتظامات کافه بسیار کوتاه قامت. جان و جو اما قامتی متعارف دارند و نسبت به فضای گروتسک کافه، وصله ناجوری به نظر می رسند. تلاشی که آن دو در هر بار نشستن روی صندلی های عظیم کافه از خود بروز می دهند کمیک و سیزیف وار است. گویی در جهانی یکسره نامتعادل به سر می بریم که معمولی بودن و کناره گیری از آن، به خلق شخصیت های مطرودی چون جان و جو منجر خواهد شد. وضعیتی اغراق شده و به شدت اسنوبیستی که زندگی متعارف را نمی پسندد و در نهایت سرکوب می کند. اما این جهان که از اندازه خارج شده، از طریق بخت آزمایی گاه گشایش هایی هر چند اندک مهیا می کند. کافی است شانس با شما همراه شود و برنده شوید. اتفاقی نادر که برای جان و جو رخ می دهد. حال دوستی آنان در معرض خطر است و برنده شدن کسی چون جان، می تواند نسبت و جایگاه آنان را تغییر دهد. با آنکه از منظر طبقاتی چیزی تغییر نکرده و همچنان هر دو آنان از مطرودان هستند، اما هزار فرانک می تواند به زندگی رنگ و بویی تازه بخشد. اما مشکل آنجا سر باز می کند که جان با بلیت جو برنده شده و در یک کنش غیراخلاقی او را از این بخت محروم کرده است. در ادامه جو به درستی پای اخلاقیات را پیش می کشد و رندانه موقعیت از کف رفته خویش را باز می یابد. اجرای جان و جو از نمایشنامه کریستوف، تا حد زیادی وفادارانه و خلاقانه است. حمید رحیمی و محمدرضا چرختاب در مقام بازیگر به خوبی توانسته اند فراز و فرود نقش های جان و جو را اجرایی کنند. نمایش پرمدعا نیست، اما روزمرگی را به خوبی نشان می دهد.