آرشیو دو‌شنبه ۲۳ دی ۱۳۹۸، شماره ۴۵۶۱
هنر و ادبیات
۹
صحنه

نگاهی به نمایش «پونز» به کارگردانی صحرا فتحی

کمدی از اندیشه و سیاست جدا نیست

سیدحسین رسولی

این روزها نمایش «پونز» به نویسندگی و کارگردانی صحرا فتحی در تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه است و اصلا قصد نداشتم درباره این اجرای بی مزه بنویسم ولی به دلیل اینکه ژانر کمدی در جامعه ما دچار ریزش معنا شده و از آنجا که دیدن چنین اجراهای ضعیفی نشان از خطری بزرگ دارد، تصمیم گرفتم تکلیف خود را با این آثار که عنوان «هجو فراموش آور» را بر آنها می گذارم، مشخص کنم. پرسش این است که کمدی چیست؟ فریدریش دورنمات می گوید:«راه ما همان طور که در سیاست به بمب اتم رسیده در تئاتر نیز به کمدی ختم می شود». جالب است که در یونان باستان هم معمولا یک کمدی در کنار 3 تراژدی اجرا می شد ولی کم کم درام و ملودرام جایگاه خود را پیدا کردند و امروز هم با مرگ تراژدی و کمدی کلاسیک مواجه هستیم اما کمدی های «شادی آور» همچنان به رونق خود ادامه می دهند. اگر به شباهت خانوادگی آثار کمدی نگاه کنیم تمام آنها تماشاگران را می خندانند و حتی از دوران ارسطو تا اکنون گفته شده، کمدی ها دارای «پایان خوش» هستند. اسلاوی ژیژک در نوشتاری با عنوان «نظر هگل درباره طنز عینی ترامپ» درباره نوعی از طنز سطحی می نویسد:«طنز باری به هر جهتی که هر چیز را دستاویز خود قرار می دهد تا بر طنازی شخص گوینده صحه بگذارد.» درست مانند نمایش «پونز». ژیژک از قول هگل درباره آیرونی سقراطی نیز می نویسد:«طنز و تجاهل سقراطی مثل تمام فعالیت های دیالکتیکی به آنچه هست-در وجه بی واسطه اش- نیرو می بخشد منتها فقط به این قصد که امکان انحلالی که در خود آن هست فعلیت یابد؛ می توانیم این را آیرونی یا طنز جامع جهان بنامیم». در واقع کمدی می تواند هر نوع اقتدار و اندیشه ای را ویران کند. کمدی به مسائل سیاسی و جنسی توجه ویژه ای دارد و دقیقا این دو موضوع هم دچار بیشترین سانسور می شوند. آثار کمدی همیشه انضمامی بوده اند و پایشان روی زمین تجربه زیسته افراد است. ژیژک درست مثل چارلی چاپلین نشان می دهد «تصادف» را نباید دست کم گرفت و در نگاه او «تصادف»ها بیشترین سهم را در شکل گیری وقایع دارند. بنابراین کمدی ها انواع مختلفی دارند و گاهی با شخصیت هایی گنگ، گیج و دست وپا چلفتی تلاش می کنند، موقعیت هایی بر اساس تصادف را شکل بدهند که به انتقاد از جامعه می پردازند. کلام و موقعیت نیز باید در خدمت «تضاد» باشد. نمایش «پونز» مانند تئاترهای به اصطلاح آزاد در تلاش است تا معنای همه چیز را ویران کند ولی کاملا پوچ و بی معنی و اخته است. این نمایش روایت یک زوج است که مرد این خانواده دچار خطاهای اخلاقی و مالی شده اما نه بازی درخشانی را شاهدیم نه روایت هوشمندانه ای و نه اجرایی تر و تمیز. اجرای ژانر کمدی شاید از تمام اجراها سخت تر باشد و قطعا در تئاتر به مسائل انسانی و فکری هم توجه می شود ولی فتحی به چه چیزی توجه دارد جز سطحی نگری و هجو؟! کمدی از اندیشه به سیاست جدا نیست.