آرشیو دو‌شنبه ۲۳ دی ۱۳۹۸، شماره ۴۵۶۱
اقتصاد
۱۱
گزارش

در پی ساقط شدن هواپیمای اوکراینی اتفاق افتاد

تلاش برای بازگرداندن پروازها به آسمان ایران

گروه اقتصادی: ایرلاین های خارجی آسمان ایران را دور می زنند، این نتیجه ای است که بررسی اطلاعات ارایه شده از سوی سایت های جهانی ارایه دهنده ترافیک هوایی کشورها در ساعات گذشته نشان می دهد، اتفاقی که هر چند پس از سقوط هواپیمای اوکراینی پیش بینی پذیر بود، اما در صورت طولانی شدن، ضربه ای جدی به اعتبار و منابع درآمدی صنعت هواپیمایی ایران می زند.

موقعیت خاص جغرافیایی ایران و قرار گرفتن در مسیر اتصال کشورهای شرق به غرب و شمال به جنوب جهان به یکدیگر باعث شده تقویت زیرساخت های حمل و نقل و توسعه آنها به یکی از اصلی ترین اولویت های اقتصادی کشور بدل شود. هرچند با توجه به اقتصاد نفتی ایران، در بسیاری از دوره ها، عملا توجه به حمل و نقل در سایه قرار گرفته اما در سال های اخیر به خصوص پس از تحریم های محدودکننده امریکا، لزوم تعیین جایگزینی قابل اتکا برای درآمدهای نفتی، پیش از هر زمان دیگری احساس می شود و در این بین استفاده از فرصت حمل و نقل اهمیت فراوانی دارد.

ایران در طول سال های گذشته تلاش کرده مقدمات زیرساختی لازم برای گسترش ترانزیت کالا را فراهم کند. از توافق با کشورهای همسایه به منظور اتصال کریدورهای جاده ای تا برنامه ریزی برای توسعه شبکه ریلی بخشی از برنامه هایی است که از ابتدای دولت یازدهم با جدیت بیشتری دنبال شده اند. اتصال راه آهن به نقاط مرزی کشورهایی مانند آذربایجان تا پیگیری طرح اتصال ریلی به عراق، افغانستان و ارمنستان در دستور کار قرار گرفته و طرح انتقال کالاها از هند به اروپای شرقی و از چین به ترکیه و اروپای غربی در دستور کار وزارت راه و شهرسازی بوده اند.

مورد خاص صنعت هوایی

برخلاف دیگر شقوق حمل و نقل که ایران از سال ها پیش در آنها فعال بوده و بسیاری از کشورها در زمینه توسعه زیرساخت ها و ناوگان تجربه قابل انتقال به داخل کشور دارند، شرایط صنعت هوایی متفاوت است. ایالات متحده امریکا از دهه ها قبل فضایی شبه انحصاری در این بخش ایجاد کرده و با توجه به آغاز تحریم ایران در این بخش از زمان تسخیر سفارت امریکا در تهران، در تمام این سال ها صنعت هوایی ایران با محدودیت های جدی مواجه بوده است.

در شرایطی که تعدادی از کشورهای حاشیه خلیج فارس با اتکا به دلارهای نفتی در سال های گذشته سرمایه گذاری های کلان در حمل و نقل هوایی کرده اند که نتیجه آن، تبدیل فرودگاه شهرهای دوبی و دوحه به هاب پروازی منطقه بوده، فرودگاه های ایران از این رقابت جا مانده اند.

ایرلاین های ایرانی نیز در دهه های اخیر جز دوره محدود برجام که به ورود تعدادی هواپیمای نوساز به کشور منجر شد، امکان حضور در بازارهای بین المللی را از دست داده اند و ناوگان ایران در مقایسه با شرکت هایی چون امارات ایر، قطر ایرویز و ترکیش ایرلاینز فاصله ای طولانی دارد. فشارها و محدودیت های اعمال شده از سوی امریکا، به این بخش ها نیز محدود نمانده و شرکت های ایرانی حتی در انجام پروازهای بین المللی نیز با برخی مشکلات مانند عدم دریافت سوخت در برخی کشورها مواجه هستند.

استفاده از ظرفیت آسمان

با وجود تمام این محدودیت ها، موقعیت خاص جغرافیایی ایران باعث شده، ظرفیت آسمان ایران غیرقابل تحریم باقی بماند. گسترش تعداد فرودگاه های بین المللی در منطقه و به دنبال آن افزایش تعداد پروازهای بین المللی باعث شده بسیاری از کشورهای همسایه ایران، عبور از آسمان کشور را به عنوان یکی از بهترین گزینه های موجود در نظر بگیرند و این روال در تمام سال های گذشته ادامه یافته است.

برای ایرلاین ها، انتخاب یک مسیر هوایی برای عبور و مرور به چند پیش شرط مهم نیاز دارد. کاهش مسافت سفر و به دنبال آن کاهش مصرف سوخت، کاهش هزینه های رفت و آمد و البته ایمنی مسیر مولفه هایی است که ایرلاین ها را به انتخاب یا عدم انتخاب یک مسیر هوایی می رساند. آسمان ایران در سال های گذشته تمام این مولفه ها را در خود جای داده و همین مساله عدد پروازهای عبوری در طول یک شبانه روز را حتی از مرز 1000 پرواز نیز بالاتر برده است.

در کنار دو مولفه اول، یکی از اصلی ترین ویژگی های آسمان ایران، حفظ امنیت پروازهای عبوری بوده است. در منطقه ای که در آن بسیاری از کشورها با جنگ و ناامنی های داخلی و خارجی مواجه هستند، ثبات سیاسی و امنیتی برگ برنده ایران در این رقابت بوده است. در سال های گذشته با توجه به مشکلات داخلی و جنگ هایی که در کشورهایی مانند عراق و سوریه رخ داده، ایران بخشی از بار هوایی این کشورها را از آن خود کرده و حتی وقتی در جریان جنگ های داخلی اوکراین، حادثه سرنگونی یک هواپیما به وجود آمد، آسمان ایران میزبان پروازهای جدید شد.

ایران در طول سال های گذشته برنامه ریزی هایی نیز برای گسترش زیرساخت های هوایی خود انجام داد که به افزایش اقبال شرکت های هواپیمایی بین المللی منجر شد. رحمت الله مه آبادی، مدیرعامل وقت شرکت فرودگاه ها در جریان بهره برداری از فاز نخست آسمان ایران شهر در اسفند 94 اعلام کرد: بر اساس ماده 161 قانون برنامه پنجم توسعه موظفیم ناوبری ماهواره ای در فضای کشور را اجرایی کرده و گسترش دهیم؛ در این زمینه امروز برای اولین بار، 15 راه هوایی با قابلیت استفاده از استانداردهای بین المللی به بهره برداری رسید. در حوزه ساختاری فضا یا همان راه های هوایی 6 مسیر بین المللی بر مبنای RNAV1 و 9 مسیر داخلی و بین المللی بر مبنای RNAV5 به بهره برداری رسید که به این ترتیب 7هزار کیلومتر به مسیرهای هوایی ایران افزوده شد و این مسیرها به 77هزار و 100 کیلومتر افزایش یافت.

هر چند در سال های گذشته بحث بالا بودن تعداد مناطق پرواز ممنوع ایران یا نیاز به واردات تجهیزات جدید هوانوردی جزو دغدغه هایی بوده که از سوی فعالان این حوزه مطرح شده، اما با امکانات موجود نیز آسمان ایران توانسته در سال های گذشته روند پروازهای عبوری موجود در آسمان خود را افزایش دهد. البته این روند رو به رشد در سال گذشته و همزمان با افزایش محدودیت های امریکا متوقف شد، اما همچنان درآمدی قابل قبول را برای شرکت فرودگاه ها به ارمغان آورد.سیاوش امیر مکری، رییس شرکت فرودگاه ها در آذرماه امسال اعلام کرد: روزانه هزار پرواز عبوری از آسمان کشور تا پیش از این داشتیم، اما پس از آنکه امریکا با دشمنی فضای ایران را ناامن اعلام کرد، بخشی از پروازهای عبوری ما کاهش یافت، اما با ایجاد اطمینان امروز به 900 پرواز در روز رسیده ایم. در سال 97 درآمد پروازهای عبوری 1700 میلیارد تومان بود که نسبت به سال 96، 14 درصد کاهش داشت. 68 درصد درآمد شرکت فرودگاه ها از محل پروازهای عبوری است و 20درصد درآمد ما در حوزه خدمات فرودگاهی و 5 درصد از محل واگذاری اماکن فرودگاهی است.

کاهش جدی پروازهای عبوری

هرچند به نظر می رسد بار دیگر ایران در استفاده از ظرفیت آسمان خود به ثباتی نسبی رسیده اما حادثه روزهای اخیر در سقوط هواپیمای بویینگ شرکت هواپیمایی اوکراین به دلیل اشتباه انسانی رخ داده در پدافند هوایی بار دیگر روند پروازهای عبوری را به شکل جدی کاهش داده است.

بررسی ها نشان می دهد که در روزهای گذشته تعداد پروازهای عبوری به شدت پایین آمده و به نصف کاهش یافته است. در زمان نگارش این گزارش، ساعت 5 عصر روز 22 دی ماه، ازدحام ترافیک هوایی روی نوار پایینی حاشیه خلیج فارس نشان می دهد بسیاری از ایرلاین های خارجی از جمله هواپیمایی امارات پروازهای اروپایی خود را از آسمان کویت و عراق انجام می دهند؛ با این حال پرواز هواپیماهای قطر هنوز از آسمان ایران انجام می شود. همچنین بخش قابل توجهی از پروازهای فعلی در آسمان ایران را پروازهای داخلی تشکیل می دهند و به نظر تعدادی از ایرلاین ها ترجیح می دهند فعلا از آسمان ایران عبور نکنند.

در این بین ابراز نگرانی برخی کشورها نیز مزید بر علت شده تا ایرلاین ها نسبت به حضور در آسمان ایران دست به عصا عمل کنند و در این میان واکنش اتحادیه اروپا نیز جدی بوده است. آژانس امنیت هوانوردی اروپا به عنوان یک نهاد تخصصی تحت نظر اتحادیه اروپا که در زمینه ایمنی هوانوردی غیرنظامی و مسافربری به وضع و اعمال قوانین و مقررات می پردازد، به تازگی در بیانیه ای جدید به تمامی شرکت های هواپیمایی اروپایی هشدار داده که تا اطلاع ثانوی بر فراز آسمان ایران پرواز نکنند. این آژانس پیش تر نیز در اطلاعیه ای به این ایرلاین ها اعلام کرده بود که در ارتفاع زیر 25 هزار پایی در آسمان این کشور پرواز نکنند.

هرچند با توجه به اعلام همکاری کامل ایران با نهادهای بین المللی برای بررسی ابعاد این حادثه و قبول مسوولیت کامل درباره آن همچنین تضمین ستادکل نیروهای مسلح برای افزایش نظارت ها و تکرار نشدن این اتفاق تلخ و تلاش برای حل دیپلماتیک مساله احتمالا این کاهش پروازی کوتاه مدت بوده و پس از حل و فصل دیپلماتیک این مساله، می توان انتظار داشت که بار دیگر شرایط آسمان ایران به حالت امن بازگردد، اما با توجه به محدودیت هایی که صنعت هوایی کشور در سال های گذشته با آن دست و پنجه نرم کرده، کاهش جدی حدود 1700 میلیارد تومان درآمد شرکت فرودگاه ها می تواند هزینه ای جدی برای صنعت هوایی ایران به وجود آورد، هزینه ای که بخشی از آن به کاهش توان دولت در سرمایه گذاری برای توسعه زیرساخت های هوایی و تجهیزات فنی جدید منجر خواهد شد.