آرشیو یک‌شنبه ۱۵ دی ۱۳۹۸، شماره ۳۶۱۵
جامعه
۱۳
دریچه

استحکام بخشی بناهای تاریخی و مسئولیت مدنی افراد دخیل

صابر اسدی

زلزله دی ماه 1382 ش در شهر بم یادآور مرگ تلخ حدود 40 هزار نفر از هم وطنان است که در آن ارگ بم به عنوان بزرگ ترین بنای خشتی جهان آسیب فراوانی دید. اما این سکه روی دیگری نیز برای جامعه ایران و حفاظت گران بناهای تاریخی داشت و آن هشداری است که باید زلزله را جزئی از روند طبیعی اندیشیدن خود بدانیم نه قهر طبیعت!

تقصیر یا قصور افراد دخیل در امر حفاظت بنای تاریخی (ثبت شده در فهرست میراث ملی) که قرار است به بنایی با کاربردی عمومی (مانند هتل یا رستوران) یا خصوصی تبدیل شود، در صورتی که ارکان اساسی قانون مسئولیت مدنی را داشته باشد مشمول آن خواهد شد. در ماده 1 این قانون آمده است: هرکس بدون مجوز قانونی عمدا یا در نتیجه بی احتیاطی به جان یا سلامتی یا مال یا آزادی یا حیثیت یا شهرت تجارتی یا به هر حق دیگر که به موجب قانون برای افراد ایجاد گردیده لطمه ای وارد نماید که موجب ضرر مادی یا معنوی دیگری شود مسئول جبران خسارت ناشی از عمل خود می باشد. از این ماده ارکان اساسی ضرر، فعل زیان آور و رابطه سببیت (استناد عرفی) شناخته می شود.

 ضرر عبارت است از کاستی و نقصانی که به مال یا حقوق یا حیثیت و شهرت یا عواطف شخص به طور ناروا از طرف دیگری وارد شود. از این حیث وقوع خسارت ناشی از تخریب بنا در شرایط عادی و وقوع زلزله را می توان ضرر متوجه جان و مال کاربران بنا فرض کرد. از جنبه دیگر خطر زلزله برای مالک (سرمایه گذار) می تواند خطری بالقوه و ضرر آتی تلقی شود. رکن دوم از وقوع فعل زیان بار است. این امر به صورت انجام عمل مثبت یا ترک فعل بروز می کند. در این راستا نپرداختن به استحکام بخشی بنای تاریخی در برابر عوامل مخل و موضوع آسیب دیدن آن در برابر بار های ثقلی و لرزه ای مصداق ترک فعل و انجام فعل زیان بار است. وجوه دیگر مربوط به وقوع فعل زیان بار این است که باید امکانات انجام فعل در اختیار شخص قرار گرفته باشد تا ترک آن را بتوان منتسب به اراده او دانست، ازهمین رو ای بسا بتوان ممانعت ها و اجبارات میراث فرهنگی را با این عنوان که استحکام بخشی و مرمت مخل اصالت بناست به عنوان عامل قطع ارتباط و سببیت فعل زیان بار با مالک تصور کرد. مورد سوم از ارکان، استناد عرفی فعل زیان بار به عامل آن است. مراد از این استناد آن است که عرف در ارزیابی و برآورد خود انتساب فعل زیان بار را به شخص مسلم تلقی کند. ضرر ناشی از نحوه حفاظت را می توان متوجه افراد دخیل در آن دانست و عرف این فعل را به آنان منتسب می داند.

در قوانین جزائی می توان تبعاتی که قانون گذار برای ضامن شدن مالکان (سرمایه گذاران) و مشاوران حفاظت و وزارت میراث فرهنگی متصور است مورد بررسی قرار داد.

از ماده 519 قانون مجازات اسلامی برمی آید که در صورتی که تمکن کافی برای رفع آسیب وجود داشته باشد و مالک افراد را مطلع نکند، ضامن خواهد بود. حال در صورتی که مالکان اقدام به حفاظت کرده باشند و از آسیب پذیری در برابر نیروهای وارده مطلع باشند، آیا نمی توان این عدم اقدام مالک در راستای رفع این آسیب یا اطلاع ندادن به افراد حاضر در یک بنای تاریخی مانند هتل ها را مصداق سهل انگاری مالک و دلیل ضمان او دانست؟ هرچند تعیین این مصداق برعهده قاضی است، اما به نظر می رسد محکوم شدن مالک و سرمایه گذاران به جبران خسارت های ایجادشده تخریب بنا ها محتمل باشد.

در کنار این مطلب مطابق تبصره 1 ماده 517 قانون مجازات اسلامی، اگر عمل غیرمجاز به گونه ای باشد که نتوان آن را به مالک مستند نمود مانند آنکه مستند به مهندسان ذیربط ساختمان باشد ضمان از مالک منتفی و کسی که عمل مذکور مستند به اوست ضامن است. در اغلب موارد که مالک و سرمایه گذار که امکان مرمت بناهای تاریخی را فراهم کرده است و برای این کار مشاوری را اختیار کرده، در صورتی که مشاور در بیان و مرتفع کردن آسیب پذیری بنای تاریخی در برابر زلزله و ارائه راه حل قصور کند، ضامن بوده و مسئولیت جبران خسارت از مالک به مشاور تفویض می شود. به دلیل آنکه اصل بر بطلان قراردادهای عدم مسئولیت به دلیل عدم رعایت شرط اساسی قرارداد است، مسائل پیش گفته نمی تواند به صورت موثر از این طریق حل شود.

راهکار مدنظر نگارنده، تفاهم و اعتماد به نظرات متخصصان و مهم تر از آن احترام به جان انسان ها و درعین حال تعهد به تاریخ و اصالت معماری ایرانی به صورت توامان است. در این مسیر می توان از پتانسیل دانشگاه ها در کنار متخصصان حرفه ای استفاده کرد. پیشنهاد می شود وزارت میراث فرهنگی با رهاکردن کلیشه های متعلق به قرن گذشته در راستای این اهداف گام برداشته و تلاش کند شرایطی را فراهم کند که ایمنی را در پای اصالت قربانی نکند و حافظ جان استفاده کنندگان از بناهای تاریخی باشد و در وجه مقابل متخصصان حفاظت با تلاش در راه اندیشیدن درست به بناهای تاریخی و شناخت تکنیک ساخت آنها پاسبان اصالت این بناها در طرح های استحکام بخشی باشند.