آرشیو سه‌شنبه ۲۴ دی ۱۳۹۸، شماره ۷۲۵۵
صفحه اول
۱
یادداشت

از خطا تا خطا

دکتر محمدرضا مرادی طادی

تردیدی نیست که شلیک به هواپیمای مسافربری اوکراینی یک «خطا»ی انسانی بوده است. این گزاره از نظر منطقی و از نظر تطبیق با واقعیت بی تردید از صدق لازم برخوردار است و نه کذب است و نه اغراق. اما مشکل اینجاست که وقتی همین گزاره درست را به جامعه ای ملتهب اعلام می کنیم از آنجایی که بار روانی جمله، با بار روانی آحاد مردم، همسو و هم وزن نیست و در واقع کلمات نمی توانند آنچه که باید را ارائه کنند و میان وزن عاطفی واقعیت و وزن معنایی کلمات شکافی هست پرناشدنی؛ از همین رو، حتی اگر همه متغیرهای دیگر هم هیچ تاثیری در شرایط فعلی جامعه ما نداشتند - متغیرها و مولفه های تاثیرگذار 10 روز گذشته از شهادت سردار قاسم سلیمانی تا اعلام خبر شلیک اشتباه پدافند هوایی تهران - نفس این شکاف معناشناختی و عدم توازن میان نیروهای روانی-عاطفی جامعه و واقعیت و بازنمایی رسانه ای، می توانست بحرانی اجتماعی- سیاسی را ایجاد کند. حال که در کنار دو مولفه پیش گفته، متغیرهای بسیار دیگری نیز حاضرند، بی تردید نیروی اثرگذار این پدیده بشدت افزایش می یابد که یافته است، و از همین رو، تنش های متفاوتی را در سطوحی مختلف از فضای رسانه ای تا متن و بطن جامعه ایجاد کرده است. اکنون با توجه به همه این مقدمات پرسش اینجا است که چه باید کرد؟

برای پاسخگویی به سوالاتی از جنس چه باید کرد، بایستی ضرورتا این باید عملیاتی را در یک طیف زمانی از دیروز به فردا در نظر بگیریم؛ یعنی: چه باید می کردیم؟ چه کنیم؟ و چه باید بکنیم؟ در سطح چه باید می کردیم - اگرچه از جهاتی یک سطح حسرت بردن بر گذشته از دست رفته است - شاید مهم ترین نکته درک امنیتی برخی از تصمیم گیران از تمام مسائل باشد. اشتباهی رخ داده بوده، هر چند فاجعه بار، ولی تردیدی نیست که این امکان وجود داشت که مدیریت رسانه ای بهتری درباب چگونگی اعلام آن صورت بگیرد. ما باید یاد بگیریم که هم شریک برد باشیم و هم شریک باخت.در سطح چه بکنیم، باید دقت داشت که جامعه اکنون - درست یا غلط- در نسبت با این پدیده، نه یک خطا بلکه دو اشتباه را در ذهن خود تداعی کرده است: شلیک اول و پنهانکاری دوم؛ ولی نظام حکمرانی کشور نباید اینها را با اشتباه سوم تکمیل کند که چیزی نیست جز مدیریت غلط فضای افشا شدن همان اشتباه اول و پنهانکاری (ولو فرضی) ثانی. لذا اگر بتوان این فضا را درست مدیریت کرد: اولا از شدت هزینه های بعدی چه در داخل و چه بویژه در خارج و سطح بین الملل، کاسته می شود.

در ثانی نظام حکمرانی باید یاد بگیرد که برخی از گره ها را ضرورتا بدون کمک دندان باز کند؛ برای مثال، عطف به نکته اول درباب عدم توازن بارهای عاطفی-روانی، هیچ اشکالی ندارد که با کنترل فضا امکان تخلیه انرژی های متراکم اجتماعی با حضور خیابانی جمعیتی محدود فراهم گردد. اما در سطح چه باید بکنیم، به نظر می رسد که هم نظام سیاسی و هم جامعه باید یاد بگیرند که همه پدیده ها محلی برای زورآزمایی درباب حقانیت دعاوی طرفین نیستند. هر جامعه ای از یک سو آبستن تعارض های ساختاری خود است و از سویی دیگر، باردار حوادثی که در اختیار و اراده کسی نیست.

اگر طرفین جغرافیای سیاست - حاکمیت و ملت - بخواهند در هر یک از این پدیده ها با مصادره آن تلاش کنند آن را سکویی برای بازنمایی همه تنش های گذشته و حال کنند، و بدون ربط منطقی بین مسائل تنها بر موضوع و موضع تعارض تاکید کنند، شرایط چیزی نخواهد بود جز یک نزاع دائمی. پس در این گونه موارد، جامعه نیز باید از خلط موضوعات بی ربط پرهیز کند، و از هزینه زایی برای خودش و کشور اجتناب داشته باشد.

اما سخن آخر، چه بپسندیم و چه نپسندیم به هر حال «خطا»یی رخ داده است، و اکنون در این شرایط، که باز هم چه بپسندیم و چه نپسندیم به هر حال «دشمن» را دشنه بر دست تا پشت در خانه جمعی مان که چیزی جز این وطن نیست، احساس می کنیم، بهترین تصمیم چیزی نیست جز بازگشت به آرامش و سپردن کار به دست کارشناسان؛ تا آنان با بررسی جمیع جوانب پدیده، تحلیلی دقیق از آن به دست دهند که حداقل تجربه ای باشد برای جلوگیری از تکرار.