آرشیو سه‌شنبه ۲۴ دی ۱۳۹۸، شماره ۹۶۸۴
اجتماعی
۱۰

«رسالت» ابعاد سقوط هواپیمای اوکراینی را بررسی می کند

سناریوهای اصابت موشک

گفتگو: مانی عقیلی

گروه اجتماعی: پرواز 752 تهران-کی یف دقایقی پس از ترک فرودگاه امام خمینی در جنوب تهران درحالی که آتش گرفته بود، سقوط کرد و تمامی 176 سرنشین آن که اکثرا ایرانی بودند، جان خود را از دست دادند و پس ازآن مقام های آمریکایی و در پی آن جاستین ترودو، نخست وزیر کانادا اعلام کردند، شواهدی به دست آورده اند که از ساقط شدن هواپیمای اوکراینی  بر اثر موشک زمین به هوا حکایت دارد و ستاد کل نیروهای مسلح ایران، پس از محرز شدن خطای انسانی، صادقانه و مسئولانه اعلام کرد، هواپیمای مسافربری اوکراینی «بر اثر بروز خطای انسانی و به صورت غیر عمد» هدف پدافند ضدهوایی قرارگرفته و سرنگون شده است.

بعد از پذیرش جمهوری اسلامی ایران در هدف قرار گرفتن سهوی این هواپیما، صاحب نظرانی که پیش تر فرضیه اصابت موشک را رد کرده بودند، دوباره ویدئوها و تصاویر را بررسی کردند و از منظر دیگری به تحلیل این مسئله پرداختند، در همین حال برخی از کارشناسان صنعت حمل ونقل هوایی عنوان کردند، اشتباه ازآنجا آغازشده که همزمان با حمله موشکی سپاه به پایگاه های هوایی عراق، آسمان هوایی ایران از پروازهای مسافربری تخلیه نشده است. حال روزنامه «رسالت» در گفت وگو با دکتر میثم محمدی امین، عضو هیئت علمی پژوهشگاه هوافضا، محمدامین آهنگری،کارشناس و روزنامه نگار هوافضا و محمدحسین جهان پناه از روزنامه نگاران علمی و هوانوردی به گفت وگو پرداخته تا دلایل رد فرضیه های پیشین، مبنی بر عدم اصابت موشک را موشکافانه بررسی کند. 

***

پیش تر از سوی صاحب نظران صنعت حمل ونقل هوایی عنوان شد؛«چنانچه به این هواپیما موشک می زدند همان بالا در آسمان پخش می شد و قطعات آن در زمین کیلومترها از همدیگر فاصله داشتند.» دیدگاه شما چیست؟

 دکتر میثم محمدی امینی: اولا باید تاکید کنم، در دنیا اتفاقاتی ازاین دست رخ داده به ویژه در ایام جنگ سرد و مواقعی که هواپیمایی خارج از محدوده تعیین شده و بعضا در حد چند کیلومتر وارد محدوده یک کشور بیگانه شده، سامانه های پدافند بنا بر وظیفه، تهدیدات این چنینی را خنثی کرده اند. اما این که برخی از صاحب نظران و اساتید عنوان کرده اند که اگر موشک به هواپیما اصابت کند به طور کامل منهدم می شود، بسته به اندازه موشک و هواپیما دارد. هواپیماهای مسافربری از هواپیماهای جنگنده بسیار بزرگ ترند و اگر موشک کوچکی اصابت کند، کل هواپیما منهدم و متلاشی نمی شود تا در یک ناحیه گسترده قطعات آن پیدا شود، پس نمی توان استدلال کرد که چون این اتفاق نیفتاده، موشکی برخورد نکرده، موشک ممکن است به موتور و بال و دم هواپیما اصابت کند و یا اندازه اش کوچک باشد و آن قدر قدرت انفجاری نداشته باشد که یک هواپیما را به طور کامل در هوا منهدم کند. ضمن این که بعضی موشک ها به طور مستقیم اصابت نکرده و کنار هدف منفجر می شوند، پس به تعداد سامانه های پدافندی و هواپیماهای موجود، سناریو وجود دارد و این که برچه اساسی هواپیما به عنوان تهدید شناسایی و به سمت آن شلیک شده، قابل بیان نیست، چون جزئیات مشخص نبوده و هر اظهارنظری غیردقیق و عجولانه است.

محمدامین آهنگری: پیش فرض این است که وقتی موشکی اصابت می کند، هواپیما در هوا منفجرشده و به طور کامل قطعه قطعه می شود و قطعات فاصله زیادی را طی می کنند تا به زمین برسند و از یکدیگر بسیار فاصله می گیرند اما اساسا هواپیمای اوکراینی در هوا منفجرنشده و به زمین اصابت کرده و وقتی به زمین اصابت کند، قطعات آن قدر از هم فاصله نمی گیرند. 

محمدحسین جهان پناه: ما دارای موشک های پدافند هوایی مختلفی هستیم که دارای اندازه های متفاوتی اند و سیستم های پدافند هوایی در ارتفاعات مختلف، شرایط مختلفی را در مواجهه با هواپیما به وجود می آورند و این که موشکی اصابت بکند و هواپیما به طورکلی منهدم شود، درست نیست، بستگی دارد به این که موشک پدافند هواپیمایی به کدام قسمت هواپیما اصابت بکند، یا اصلا اصابت بکند یا نکند. تمام موشک های پدافند هوایی، فیوز مجاورتی دارند و اگر موشک به هواپیما برخورد هم نکند و فقط نزدیک هواپیما بشود، سرجنگی را منهدم می کند و ترکش های ناشی از انفجار موشک به هواپیما برخورد می کند و همه این شرایط بازهم می توانست منتهی به این اتفاق بشود و در شرایط محتمل تری منجر به انفجار هواپیما در آسمان نشود که اصطلاحا از آن تحت عنوان بقا پذیری هواپیما در آسمان یاد می شود. 

تردد هواپیماهای غیرنظامی در شرایط جنگی، تا حدودی خطرناک است
سردار حاجی زاده در نشست خبری مطرح کرد، «چندین بار تقاضا کردیم فضای کشور از پروازها متوقف شود که اصطلاحا می گویند فضا باید «CLEAR» شود. اما بنا بر برخی ملاحظات صورت نمی گیرد و با وجود شرایط جنگی پروازها ادامه پیدا می کند. چرا آن هماهنگی لازم صورت نگرفته،» آن هم در چنین شرایطی که برخی اذعان دارند، باید پروازها مسدود می شد.

 دکتر میثم محمدی امین: بهتر بود، تمهیداتی اندیشیده شود که حتی پروازهای تجاری یکی دو روز متوقف شود، اما اگر قرار باشد در عملیات های نظامی، هماهنگی صورت بگیرد که دیگر آن حالت محرمانه خودش را از دست می دهد و چنانچه این کار را انجام می دادند به طور کامل زمان بندی حمله ما افشا می شد. البته کارشناس حوزه نظامی نیستم و نمی دانم در این طور مواقع چطور عملیات را در زمان بندی خودش بدون این که کشف بشود، انجام می دهند و این که پرواز هواپیماهای غیرنظامی را به طور کامل لغو می کنند یا خیر، اما وقتی شرایط جنگی هست، تردد هواپیماهای غیرنظامی مقداری خطرناک است و تشخیص این امر با کسانی است که درگیر آن عملیات هستند تا به چه نحوی ایمنی پروازهای عبوری تامین شود. همچنین خطایی که اتفاق افتاده، باید بررسی شود تا بدانیم چگونه هواپیما با موشک اشتباه گرفته شده، بنابراین مادامی که بسیاری از جزئیات مشخص نباشد، نمی توان به صورت دقیق اظهارنظر کرد، چون معمولا سامانه های پدافند، هواپیماهای مسافری را به راحتی شناسایی می کنند اما بازهم تا جزئیات را ندانیم، نمی توانیم قضاوتی مبنی بر این که باید پروازها لغو می شد و یا نمی شد، داشته باشیم و نمی دانیم اشتباه از کجا بوده و این موارد نیازمند اطلاعات بیشتر از جزئیات این عملیات است. 

 محمدامین آهنگری: این امر یکی از پروسه های معمول است که البته هر کشوری با کشور دیگری، پروسه های متفاوتی دارد اما در چنین شرایطی باید پروازهای تجاری متوقف شود چون شرایط جنگی بوده و یکی از دلایلی که خیلی تعجب کردم و ازنظر مدیریتی هم احتمال این اشتباه خیلی کم بوده، این است که یک پروسه خیلی معمولی است. البته مسئولانی که در حوزه هواپیمایی کشوری هستند، بهتر می توانند در این حوزه اظهارنظر کرده و دقیقا بگویند رویه عملکرد در کشور ما به لحاظ قانونی به چه صورت است، تمام این پروسه ها قانونی است، یعنی صنعت هوایی یکی از آن صنایع خاصی هست که تمام فعالیت هایش دارای دستورالعمل است و نمی توان سلیقه ای تصمیم گرفت و مطمئن هستم که برای پروسه های این چنینی دستورالعمل مشخصی وجود دارد. 

محمدحسین جهان پناه: اولا اتفاقی که افتاده را اصطلاحا «مه جنگ» می گویند، یعنی یک یگان نظامی در شرایط جنگی به هر دلیلی تحت استرس و فشار روانی و یا عدم تشخیص اهداف، هواپیمای اوکراینی را مورد هدف قرار می دهد. ثانیا هنگام انجام عملیات نظامی به خصوص در شرایطی که ما انتظار داریم عملیات نظامی با واکنش روبه رو شود، باید حریم هوایی را مسدود کنیم و این مسئله در همه جای دنیا صادق است و عبور و مرور هواپیماها از مسیر و یا نزدیکی فضایی که ممکن است، عملیات نظامی در آن اتفاق بیفتد، باید ممنوع اعلام شود. 

همیشه در عملیات های نظامی فرصت کم است
سردار حاجی زاده عنوان کردند، اپراتور 10 ثانیه فرصت داشته که تصمیم بگیرد و می توانسته بزند و هم می توانسته نزند و متاسفانه در چنین شرایطی این تصمیم بد را می گیرد، درگیر شده و موشک شلیک می شود و هواپیما مورد اصابت قرارگرفته و بعد از طی مسیری در نقطه اصابت به زمین هم در آن نقطه است.

دکتر میثم محمدی امین: همیشه در عملیات های نظامی فرصت کم است و چنین حساسیت هایی وجود دارد و دستورالعمل های تدوین شده بر اساس همین الزامات است. 

محمدامین آهنگری: موقعیت حساس بوده ولی ازنظر مدیریتی، دستورالعمل های کاملا مشخصی وجود دارد. درست است که فرصت کم بوده و باید سریع تصمیم گرفته می شد، اما دستورالعمل های نظامی و صنعت هوایی با توجه به همین شرایط طراحی شده است. 

محمدحسین جهان پناه: طبعا در فرآیند استاندارد شناسایی اهداف توسط پدافند، این موضوع دیده شده است. ضمن این که هواپیمای اوکراینی در حال اوج گیری بوده و از سمت پایتخت می آمده نه از سمت مرز. از سوی دیگر، هرکدام از هواپیماهای غیرنظامی، کد شناسایی دارند و اگر آن کد را دریافت می کردند، به صورت اتوماتیک قابل شناسایی بود. ضمن این که هواپیما در ارتفاع پایین، زیر هشت هزار پا بوده، یعنی زیر 2هزار و 400 متری و زمان واکنش چه برای افسر پدافندی و چه برای خلبان کوتاه بوده و احتمالا افسر پدافندی چون نتوانسته با فرماندهانش تماس برقرار کند، آتش به اختیار عمل کرده است، از طرفی این احتمال وجود دارد که موشک به هواپیمایی اصابت کند که هشت هزارپا ارتفاع دارد چون سیستم هوایی کوتاه برد است. 

هر موشکی که به هر هواپیمایی اصابت کرد به طور کامل منفجر نمی شود
در تحلیل هایی که پیش از مشخص شدن اصابت موشک مطرح شد، برخی گفتند،«هواپیمایی که به آن موشک برخورد کند بلافاصله در آسمان منفجر می شود و این گونه نیست که بخواهد به فرودگاه مبدا برگردد.»

دکتر میثم محمدی امین: چنین موضوعی  بر اثر چه فکت علمی است، هواپیمای مسافربری چندین برابر یک هواپیمای جنگنده است و بستگی دارد به این که موشک به کجای هواپیما اصابت بکند و حتی این که اصابت مستقیم بکند یا نکند و موشک کوچک و بزرگ باشد هم مهم است. ما هزار نوع موشک پدافندی داریم، مگر می شود به طورکلی بگوییم هر موشکی که به هر هواپیمایی اصابت کرد باید به طور کامل منفجر شود، حتی هواپیماهای جنگنده ای داریم که اندازه کوچکی دارند اما موشک به جای این که به بدنه هواپیما بخورد به نوک بال اصابت می کند، ضمن این که اگر هدف گیری دقیقی انجام شود، به طور کامل منهدم می شود، مثل ناو وینسنس که تعمدا هواپیمای مسافربری را با دو موشک مورد اصابت قرارداد و به طور کامل منهدم شد، بنابراین شرایط در موقعی که هدفی را دقیق با در نظر گرفتن ابعاد آن و همه مسائل منهدم می کنید با زمانی که می خواهید به صورت اشتباه هواپیمایی را با موشک کروز که به اندازه یک موتور هواپیماست منهدم کنید، متفاوت است، به هواپیمای اوکراینی، دو فروند موشک کوچک اصابت کرده و این موشک ها نتوانسته اند هواپیمای به آن بزرگی را روی هوا منهدم کنند، البته باید جعبه سیاه بررسی شود، شاید خلبان فکر نمی کرده موشک بوده و تصور کرده موتور هواپیما آتش گرفته و یا یک اتفاقی در سیستم های هواپیما رخ داده و سعی کرده به سمت فرودگاه برگردد و به مناطق مسکونی برخورد نکند. به هرحال در سوانح هوایی بسیاری از سناریوها مطرح می شود و باید بر اساس شواهد و فکت های علمی و عملیاتی بررسی شده و ببینند ماجرا به چه صورت بوده، همان نحوه پخش شدن هواپیما خودش می تواند کمک کند. فیلمی که من دیدم یک هواپیمای آتش گرفته کامل به زمین برخورد کرد و به هزار قطعه آتش تقسیم شد و عملا روی زمین انهدام کامل انجام شد، حدسم این است که نوع برخورد موشک شلیک شده، به گونه ای نبوده که مستقیم به هواپیما اصابت کند و کنار هواپیما منفجرشده و شاید از آن نوع موشک هایی نبوده که به طور مستقیم هواپیما را به طور کامل منهدم کند و آن قدر بزرگ نبوده و می توانسته درنهایت یک موشک کروز را ساقط کند. این که چون هواپیما به طور کامل منفجرنشده پس موشکی اصابت نکرده، قطعی نیست. حتی هواپیماهای جنگنده ممکن است، موشکی از کنارشان عبور کرده و فقط بال و دمشان را از بین ببرد و بعد خلبان بامهارت خودش هواپیما را روی زمین بنشاند. احتمال دارد هواپیمای اوکراینی به سمت فرودگاه برنمی گشته و داشته هواپیما را به یک نقطه غیرمسکونی هدایت می کرده، بنابراین در آن لحظه حساس، امکان دارد خلبان تصمیمات زیادی بگیرد و حتی این احتمال وجود دارد که ترکش های موشک، خلبان را از بین برده و هواپیما خلبانی نداشته و به طور تصادفی منحرف شده، لذا تا جعبه سیاه هواپیما بازخوانی نشود، نمی توان به طور دقیق این مسئله را آنالیز کرد. اما سه سناریو به اعتقاد من وجود دارد: 1-خلبان برگشته به سمت فرودگاه 2- این که خلبان کنترلی روی هواپیما نداشته و شاید خودش هم مورد اصابت ترکش های موشک قرارگرفته 3- خلبان سعی کرده روی نقاط مسکونی نیفتد و درجایی که کمتر تلفات دارد، سقوط کند. به طورکلی از روی شواهد می شود، حدس هایی زد اما باید جعبه سیاه بازخوانی شود و گفت وگوی خلبان در لحظات آخر با کمک خلبان و برج مراقبت بررسی شود، این که می گویند ارتباط خلبان با برج ارتباط قطع شده، می تواند به این علت باشد که خلبان در همان لحظات اول از بین رفته و یا سامانه های مخابراتی هواپیما مورد اصابت موشک قرارگرفته و دیگر ارتباط برج به طور کامل قطع شده است. 

تصور کردیم موشکی اصابت نکرده، چون باید بلافاصله در آسمان منفجر می شد

محمدامین آهنگری: ما تصور کردیم موشکی اصابت نکرده، چون اگر اصابت کرده بود، بلافاصله در آسمان منفجر می شد و نه تنها مسائل فنی بلکه مسائل و پروسه های بوروکراتیکی که در حوزه پدافند و صنعت حمل ونقل هوایی وجود دارد، بسیار سنگین و دقیق است و احتمال این که چنین مسئله ای اتفاق بیفتد و سامانه های پدافندی نتوانند این هواپیما را به درستی تشخیص بدهند و تفاوتی بگذارند و موشکی اصابت بکند، چه ازنظر مدیریتی و چه ازنظر علمی وجود ندارد و حتی این احتمال را نمی دادیم که موشکی اصابت بکند و هواپیما به طور کامل در هوا منفجر نشود، از طرفی اعلام شده بود، مسئله پدافندی نبوده و کارشناسان متفق القول به این نتیجه رسیده بودند که  بر اثر اصابت موشک سقوط نکرده اما بعد اعلام شد  بر اثر اصابت موشک بوده و تعجب کردیم، با خودمان گفتیم چطور ممکن است. درهرحال موشک های خاصی هستند که به طور کامل به هواپیما برخورد نمی کنند بلکه با ایجاد یک ترکش، خسارت ایجاد می کنند اما باک هواپیمایی که می خواهد بلند شود و به مقصد طولانی پرواز کند، پر از سوخت است و کوچک ترین برخورد و حادثه ای می تواند هواپیما را منهدم کند. این که یک موشک چه در نزدیکی هواپیما باشد و چه به هواپیما اصابت کرده باشد، با آن حجم عظیم سوخت که داخل باک های هواپیماست، فقط خسارتی ایجاد بکند و هواپیما را در هوا متلاشی نکند، این مسئله ای است که کارشناسان احتمال آن را نمی دادند. البته این که موشک از چه زاویه ای برخورد کرده و کجا منفجرشده، تاثیر دارد اما احتمالاتی که ما می توانیم در سطح مهندسی بررسی کنیم، در حد همین احتمالات است چون به طور کامل بر مباحث علمی اشراف نداریم ولی در حد اطلاعات علمی و مهندسی خود، احتمال این که موشکی به هواپیمایی برخورد بکند که برای کار نظامی ساخته نشده و پر از سوخت است و در هوا منفجر نشود، ازنظر فنی و مهندسی بسیار پایین است اما این اتفاق افتاده و همه مهندسان و کارشناسان برجسته شوکه شده اند و این از عجایب مهندسی است. 

محمدحسین جهان پناه: این گونه نیست که وقتی موشکی به هواپیما اصابت بکند، در آسمان منفجر شود، وقتی پدافند هوایی عمل می کند، ما چیزی به نام فیوز مجاورتی داریم و بستگی دارد که موشک به کجای هواپیما اصابت کند و یا اصلا در مجاورت هواپیما باشد. همه این عوامل شرایط سانحه را تغییر می دهد و از همان ابتدا نباید به یک باره بدون دیدن مدارک و شواهد، قضاوت می کردیم و به دنبال تئوری های جایگزین می گشتیم. 

اگر خلبان مهارت بیشتری داشت، می توانست هواپیما را حتی در زمان اصابت موشک هم بر روی زمین بنشاند؟

دکتر میثم محمدی امین: هواپیما روی آسمان آتش گرفته و انجام هیچ کاری ممکن نبوده است. شاید خلبان تلاش کرده به یک نحوی هواپیما را فرود بیاورد البته خلبان نمی داند، ابعاد خسارت چیست و حجم آتش چقدر است لذا همه این مباحث، صرفا حدس و گمان است. 

محمدامین آهنگری: به هیچ وجه ممکن نیست که خلبانی بامهارت بتواند در چنین شرایطی هواپیما را بر زمین بنشاند. 

محمدحسین جهان پناه: این مسئله ممکن نیست. 

«اگر قرار بود موشکی به هواپیمایی برخورد کند باید قسمت جلوی آن یعنی چاشنی منفجر می شد نه این که سالم بماند،» این فرضیه دیگری بود که طی روزهای گذشته مطرح شد که البته از روی تصویر این فرضیه عنوان شد.

دکتر میثم محمدی امین: تصویر را ندیده ام و نمی توانم اظهارنظر کنم که آیا واقعا این تصویر مربوط به این سانحه بوده یا ساختگی است. احتمال دارد خیلی از تصاویری که به این سقوط منتسب می شود، مربوط به سقوط هواپیمای اوکراینی نباشد. ضمن این که در حوادث این چنینی همه نوع احتمالاتی وجود دارد و شاید دو موشک بوده و یکی عمل کرده و دیگری عمل نکرده است و تا اطلاعات دقیق مطرح نشود، نمی توان در این رابطه اظهارنظر کرد. 

محمدامین آهنگری: زاویه برخورد به این بستگی دارد که ازنظر موقعیت مکانی، نسبت موشک با هواپیما و سامانه موشکی چگونه بوده، لذا این گونه نیست که حتما به دماغه برخورد بکند، موقعیت هواپیما و موشک در موقع شلیک اهمیت دارد. 

محمدحسین جهان پناه: آن تصویری که دست به دست می چرخید، چاشنی موشک نبود بلکه حسگر موشک بود، ضمن این که سرجنگی موشک وسط است و آن نوک موشک، حسگر است و لزوما منفجر نمی شود و در آن مواد منفجره وجود ندارد. 

کدام هواپیما را می توانید نام ببرید که با موشک مورد هدف قرارگرفته و خلبان آن سعی کرده به فرودگاه مبدا برگردد؟

*دکتر میثم محمدی امین: این که هواپیمایی را تعمدا به دلیل این که متعلق به دشمن است، مورد هدف قرار بدهید، احتمالش خیلی ضعیف است که آن هواپیما بتواند به فرودگاه مبدا برگردد، اکثر سوانحی که در دنیا اتفاق افتاده، این گونه بوده که یک گروهی، هواپیمایی را تعمدا برای ساقط کردن با موشک های قدرتمند هدف قرار داده اند و در حال حاضر هم نمی خواهم تاکید کنم که خلبان هواپیمای اوکراینی سعی کرده، هواپیما را فرود بیاورد، پیش تر سه سناریو مطرح کردم و هم نوع احتمالی وجود دارد، شاید خلبان اولین نفری بوده که جانش را ازدست داده و یا این که خلبان متوجه شده کار تمام است، بنابراین هواپیما را به نوعی هدایت کرده که بر روی شهرک یا واحد مسکونی فرود نیاید. به هرحال تاکنون نشنیده ام هواپیمایی با موشک مورد هدف قرارگرفته باشد و بعد بتواند فرود بیاید، آن کس که تعمدا به هواپیما شلیک می کند، به گونه ای عمل خواهد کرد که هواپیما به طور کامل منهدم و ساقط شود، البته در ماجرای هواپیمای اوکراینی عمدی در کار نبوده بلکه یک اشتباه و خطای انسانی بوده و کارشناس تشخیص نداده که این هواپیما مسافربری است.

*محمدامین آهنگری: این مسئله در هواپیماهای نظامی خیلی معمول است و چنین اتفاقی می افتد ولی در هواپیماهای غیرنظامی بسیار نادر است که موشکی اصابت کرده باشد و هواپیما تا حدی قابل کنترل باشد. اگر هواپیما در مراحل انتهایی پرواز بود و این اتفاق می افتاد، سوخت زیادی در هواپیما وجود نداشت و ما می توانستیم این مسئله را توجیه کنیم که هواپیما سوخت زیادی نداشته و موشک قدرتمند نبوده و از هم متلاشی نشده اما مسئله این است که هواپیمای اوکراینی در فاز برخاست و پر از سوخت بوده است و بااین وجود در هوا، منفجرنشده است. از طرفی رئیس سازمان هواپیمایی مطرح کردند، مگر می شود موشک به هواپیمایی شلیک کند که هشت هزار پا ارتفاع دارد، درحالی که این مسئله امکان پذیر است و ازنظر فنی، پدافندهای مختلفی در ارتفاعات مختلف، سامانه های مخصوص به خودشان را دارند که هدف دشمن را از بین می برند. 

*محمدحسین جهان پناه: این اتفاق برای هواپیماهای نظامی ممکن است رخ بدهد و نمونه های فراوانی وجود دارد، حتی در زمان جنگ ایران و عراق. اما برای هواپیمای مسافربری خیلی سخت است که هدف موشک قرار بگیرد و بعد برگردد. ما در ادبیات نظامی، اصطلاحی داریم به نام «بقای رزمی» یعنی ماندگاری هواپیما در آسمان متخاصم و هواپیماهای نظامی به گونه ای ساخته می شوند که در بدترین شرایط حتی اگر هدف موشک قرار گرفتند تا حد ممکن در آسمان بمانند و به مبدا برگردند اما طبیعتا هواپیماهای غیرنظامی برای این شرایط طراحی نمی شوند.