آرشیو سه‌شنبه ۲۴ دی ۱۳۹۸، شماره ۴۸۰۳
دنیا
۴
نگاه دیگران

ریشه های نظم سیاسی: از دوران پیشاانسانی تا انقلاب فرانسه

(101)
فرانسیس فوکویاما مترجم: محمدحسین باقی

 ارتباط میان دولت «هسته»ای ماگادها و بقیه امپراتوری که از طریق ازدواج و فتح به دست آمد نیز کاملا متفاوت از چین بود. فتح یک دولت چینی از سوی یک دولت چینی دیگر اغلب موجب نابودی یا تبعید کل دودمان حاکم و جذب و حل سرزمینش ذیل سلسله یا دودمانی دیگر می شد. در دوره سلسله «ژوی شرقی» تعداد دودمان نخبه چینی کاهش چشمگیری یافتند. امپراتوری موریا با ابزارهای بسیار نرم تری ساخته شد. تنها جنگی که ظاهرا تلفات گسترده و سیاست زمین سوخته را به ارمغان آورد همانا ادغام کالینگا بود که تاثیری آسیب زا بر آشوکای فاتح داشت. در بسیاری دیگر از موارد، فتح آشکارا به این معنا بود که حاکم فعلی پس از شکست در نبرد برتری اسمی حاکمیت موریاها را می پذیرفت.

این واقعیت که امپراتوری موریا چنین دوره کوتاهی دوام آورد مدرک به ظاهر محکمی است که [نشان می دهد این امپراتوری] هرگز کنترل قدرتمندی بر سرزمین های تابعه اش در وهله اول اعمال نمی کرد. این فقط یک مساله «تسبیب ماتقدم» نیست [post hoc ergo propter hoc: «مغالطه علت شمردن مقدم» یا «تسبیب ماتقدم» از مغالطات رایج در استدلال است که از پیش فرض نادرست ناشی می شود. این مغالطه ناشی از این فرض خطاست که هرگاه دو حادثه، متعاقبا و پس از یکدیگر رخ دهند، صرفا به خاطر تقدم و تاخر می توان حادثه اول را علت و حادثه دوم را معلول دانست، و بدین وسیله بین آن دو رابطه علیت برقرار کرد. در مواردی که علت چیزی شناخته شده نباشد یا در شناخت آن تردید وجود داشته باشد، معمولا افراد در پی علت های موهوم برمی آیند و صرفا با توجه به اینکه معلول مورد نظر پس از چه امری واقع شده، آن معلول را به آن امر نسبت می دهند. از جمله مثال های این مغالطه می توان به این مورد اشاره کرد: «من به آن مرد فقیر کمک کردم، و بلافاصله روز بعد، در مصاحبه شغلی پذیرفته شدم. معلوم است که هر کس کار نیکی انجام دهد، نتیجه اش را می بیند»]. امپراتوری موریا هرگز نهادهای دولتی قدرتمندی به وجود نیاورد و هرگز از نظام اداری موروثی به نظام اداری غیرشخصی جهش نکرد. این امپراتوری در سراسر قلمرو خود شبکه ای قدرتمند از جاسوسان را حفظ می کرد اما هیچ شاهدی از ساخت راه یا کانال برای تسهیل در ارتباطات مانند حکومت های اولیه چینی وجود ندارد. قابل توجه است که موریاها هیچ بنای تاریخی ای از قدرت خود در هیچ کجا به یادگار نگذاشتند مگر در پایتخت خود «پاتالی پوترا» که شاید این دلیلی باشد بر اینکه چرا آشوکا از سوی نسل های بعدی به مثابه یک «امپراتوری ساز» به یاد آورده نمی شود. برای هیچ یک از حاکمان موریا اتفاق نیفتاد که در چیزی مانند ملت سازی دخیل شوند، یعنی، بکوشند تا در کل جامعه رسوخ کنند و این رسوخ را با مجموعه متفاوت و متداولی از هنجارها و ارزش ها به هم آمیخته و تحقق بخشند. موریاها هیچ برداشت واقعی از حاکمیت نداشتند، یعنی، حق تحمیل قواعد غیرشخصی بر کل قلمروشان. هیچ «قانون کیفری» یکپارچه هندی ای در شبه قاره وجود نداشت تا زمانی که قانونی مشابه از سوی «توماس بابینگتون ماکالای»، شاعر و سیاستمدار، در دوران حکومت بریتانیا معرفی شد. این پادشاهی در مهندسی اجتماعی گسترده ای دخیل نشد بلکه در عوض از نظم اجتماعی موجود با تمام انواع و پیچیدگی هایش حمایت کرد.

هند هرگز مجموعه ای از باورها مانند لگالیسم در چین را توسعه و شکل نداد، یعنی، آموزه ای که انباشت عریان قدرت را به مثابه هدف سیاست می انگاشت. رساله هایی مانند «آرتاساسترا» توصیه هایی به شاهزادگانی می داد که می توانست ماکیاول گونه باشد اما این همواره در خدمت مجموعه ای از ارزش ها و یک ساختار اجتماعی بود که خارج از [دایره] سیاست قرار داشتند. افزون بر آن، معنویت گرایی برهمنی ایده هایی را پروراند که ماهیتی کاملا غیرنظامی داشتند. آموزه «آهیمسا»، یا عدم خشونت، ریشه در متون ودایی دارد که نشان می دهد که کشتن یک موجود زنده می تواند پیامدهایی منفی برای کارما داشته باشد. برخی متون از گوشت خواری و کشتار فدیه ای حیوانات انتقاد می کردند اگرچه، دیگران آن را می پذیرفتند. چنان که دیدیم، آهیمسا یا عدم خشونت برای مذاهب اعتراضی مانند جینیسم و بودیسم محوری تر بود. اولین پادشاه موریا، چاندراگوپتا، به «جین» روی آورد و تاج و تخت خود را به نفع پسرش «بیندوسارا» واگذار کرد تا به زهد و رهبانیت بپردازد. او همراه با گروهی از راهبان به جنوب هند رفت جایی که گفته شد او از طریق گرسنگی تدریجی به شیوه ارتدوکسی جین زندگی خود را پایان داد. نوه او «آشوکا» به عنوان یک هندوی ارتدوکس کار خود را شروع کرد اما در اواخر زندگی به بودیسم تغییر کیش داد. جان ستانی ها طی عملیات کالینگا، که در آن 150 هزار کالینگایی کشته یا تبعید شدند، احساسات عمیقی از پشیمانی در آشوکا برانگیخت. بر اساس یکی از فرامین سنگی او «پس از آن، اکنون که کالینگاها ضمیمه ما شده اند، عمل غیورانه و مقدس آن اعلی حضرت که همان «قانون پارسایی» بود شروع شد».

آشوکا اعلام کرد که «از تمام افرادی که به قتل رسیدند، به کام مرگ فرستاده شدند یا در کالینگا به اسارت گرفته شدند، اگر یک صدم یا یک هزارم از آنها اکنون از چنان سرنوشتی رنج می برند، این واقعا موجب تاسف برای اعلی حضرت است. افزون بر این، اگر کسی موجب شده که او [آشوکا] کار خلافی بکند، بار این نیز بر دوش ماست تا جایی که احتمالا بتوان این بار را به دوش کشید و تحمل کرد». آشوکا همچنان اصرار داشت که مردمان مطیع نشده در مرزهای امپراتوری «نباید از وی بترسند، باید به او اعتماد کنند و باید از او سرور و شادمانی و نه غم و اندوه دریافت کنند» و از فرزندان و نوادگانش خواست تا از پیامدهای بعدی احتراز کنند. توسعه امپراتوری ناگهان متوقف شد؛ خواه فرزندان آشوکا خواسته های او را دنبال کنند خواه اینکه آنها به راحتی دولتمردانی ضعیف بودند، اما بر یک قلمرو در حال متلاشی ریاست می کردند. آدمی از این در عجب است که اگر آشوکا آموزه ای مانند لگالیسم چینی را- به جای برهمنیسم، جینیسم یا بودیسم- در هند توسعه داده بود برای امپراتوری او چه رخ می داد و اگر هم چنین آموزه ای را بسط می داد دیگر هند، آن هند نبود.