آرشیو دو‌شنبه ۱۶ دی ۱۳۹۸، شماره ۳۶۱۶
صفحه اول
۱
یادداشت

سردار سلیمانی، نماد موفق مدیریت بحران طبیعی

دکتر مهدی زارع بهرام آبادی

در مدیریت بحران های طبیعی، نقش نیروهای نظامی، هم از نظر دراختیارداشتن نیروهای آموزش دیده و هم از دیدگاه ساختار فرماندهی و فرمانبری که در هنگام بحران از الزامات اجرای هر برنامه بر کنترل اوضاع است، از مهم ترین راه های کاهش آسیب ها و تلفات و افزایش تاب آوری و سریع ترکردن فرایند بازسازی و بازتوانی است. سردار شهید حاج قاسم سلیمانی که در سحرگاه جمعه 13 دی ماه به درجه رفیع شهادت نائل آمد، در سیلاب های فروردین 1398 نقش موثر، مفید و مهمی بازی کرد و به خوبی موفق به کنترل شرایط با استفاده از امکانات واقعا موجود شد. نگارنده در بررسی های خود در مناطق مختلف استان خوزستان در بهار 1398 دریافت که نقش سردار سلیمانی علاوه بر به کارگیری نیروهای تحت امر خود، ساماندهی مناسب نیروهای مردمی براساس حضور موثر و موفق میدانی و همچنین هدایت درست امکانات پشتیبانی بوده است. ازآنجاکه مدیریت بحران واحد و هدایت و هماهنگی تحت نظر یک فرمانده از اصول بلاتردید در علم مدیریت کاهش ریسک و مدیریت بحران است، وجود فرماندهی که علاوه بر کاردانی، چهره ای فرهمند باشد که همگان از او حرف شنوی طبیعی داشته باشند، بسیار حساس است. 

این ویژگی به درستی و به تمامی در سردار سلیمانی موجود بود. در سوم فروردین 1398، سازمان هواشناسی اطلاع داد که با ورود سامانه بارشی جدیدی از غرب ایران، سیلاب و خسارت های جانی و مالی به ویژه در پهنه استان های غربی و رشته کوه های زاگرس قابل انتظار است. این سیلاب ها در پنجم فروردین ، 19 کشته در شهر شیراز بر جای گذاشت. از روز ششم فروردین اعلام شد ظرفیت سدهای استان خوزستان تقریبا به حد بیشینه خود رسیده است. در روز نهم فروردین با دستور رئیس جمهور دریچه های سدهای خوزستان برای مانعت از سرریز سدها گشوده شد و به تدریج مناطق پایین دست، به ویژه دشت آزادگان و تالاب های هورالعظیم و شادگان به طور کامل دچار آب گرفتگی شد. موج دوم بارش ها در 11 فروردین 1398 آغاز شد و سیلاب مهمی در رودخانه کشکان در روزهای 12 و 13 فروردین عملا ارتباط شهرهای معمولان و پلدختر را با سایر نواحی پیرامونی قطع کرد. این موج دوم نیز به گستردگی بیشتر پهنه آب گرفتگی در پایین دست و محاصره شدن روستاها در دشت خوزستان منجر شد. اعطای مجوز های گوناگون و بعد بسته شدن سدها توسط مدیران شهری و استانی موجب شده بود خسارت زیادی به مردم، به ویژه ساکنان در پایین دست سدها وارد شود. مجوزهای متعدد برای تجاوز به حریم رودخانه ها و ساخت وساز مسکونی و سیاحتی صادر شد که بخشی از خسارت های سیلاب فروردین 98 به همین بی سامانی ها مرتبط بود. در دشت سیلابی و بستر رودخانه، عبور آب با معارض های مختلف و انسان ساخت جدید روبه رو بود که شدت گستره تخریب ها را زیاد کرد. «نبود نظم و ترتیب در مدیریت بحران» و حجم بالای آب پشت سدها و عدم آزادسازی آن در بهمن و اسفند و لایروبی نشدن رودخانه ها موجب تشدید خسارت ها در خوزستان شد. 182 روستا به صورت کلی و جزئی در سطح خوزستان تخلیه شدند و از تعداد روستاهای تخلیه شده، 61 روستا دچار آب گرفتگی شد و چهارهزارو 600 واحد مسکونی آسیب دید. غیر از سیلاب های سایر استان ها حدود 500 میلی متر بارش در استان خوزستان تا 20 فروردین 98 گزارش شد. میزان بارش های بلندمدت آن به طور متوسط 240 میلی متر است و متوسط بارش خوزستان در سال آبی 97-98 تا پنجم فروردین کمتر از 200 میلی متر بود.

آورد آب رودخانه های خوزستان در سال های قبل از خشک سالی، در یک سال آبی به طور متوسط حدود 27 میلیارد مترمکعب بود، درحالی که در سال آبی 96-97 این میزان به 13 میلیارد مترمکعب کاهش پیدا کرد و یک خشک سالی شدید در خوزستان تجربه شد. تا نیمه فروردین 98 حدود 28.5 میلیارد مترمکعب آورد آب رودخانه های خوزستان برآورد شد. به گزارش سازمان هواشناسی، سامانه بارشی جدید از بعدازظهر جمعه 16 فروردین وارد کشور شد. سردار شهید حاج قاسم سلیمانی در همین تاریخ در 16/1/98 پیامی صادر کرد و با ابتکاری جالب از استفاده از ظرفیت میدانی نیروهای تحت امر خود و سپاه استانی و نیروهای مردمی در موکب های اربعین و ستادهای عتبات برای استفاده در کمک به سیل زدگان یاد کرد: «با توجه به پیش بینی ها در گسترش خطرات و آسیب ها برای مردم و افزایش دامنه نیازها در شرایط پیش رو، این جانب و سایر فرماندهان و پیش کسوتان دفاع مقدس، با همکاری ستادهای عتبات عالیات و اربعین مراکز استان ها، بر خود وظیفه می دانیم سایر امکانات، ظرفیت ها و تجارب موجود از جمله در موکب های خدمت رسانی به زائران اربعین حسینی را با هماهنگی و همراهی مجموعه های مسئول فعال و در صحنه، ساماندهی و با گسیل و استقرار آن از هفته آینده و به مدت یک ماه در مناطق در معرض سیل و تا هنگام عادی شدن وضعیت، به کمک مردم شهرهای پلدختر، سوسنگرد، بستان و دیگر نقاط بشتابیم.

بی تردید اتفاق کلمه و روحیه بسیج شوندگی ملی که در لحظه حساس کنونی با حضور مردم همیشه در صحنه و با مشارکت در ساخت خاکریزها و دیواره های خاکی، دژها، حفر کانال، پرکردن کیسه های مخصوص شن، پذیرایی، اسکان و حمل ونقل رایگان مردم، به کارگیری قایق ها و ماشین آلات شخصی، کمک های نقدی و رساندن مشتاقانه کمک های اولیه مانند آب، غذا، پوشاک، لوازم گرمایشی و... بار دیگر در فضای عمومی کشور بروز و ظهور یافته است؛ ظرفیت راهبردی و گره گشایی است که مانند گذشته یاری بخش عبور ایران عزیز از شرایط سخت و بحران هایی مانند هشت سال دفاع مقدس است». این سردار شهید با حضور میدانی در منطقه خوزستان به ویژه در دشت آزادگان، هورالعظیم و شادگان، در روز 19 فروردین اشاره کرد: «مشتاقان دفاع از حرم به کمک سیل زدگان خوزستان بیایند، کمک به مردم خوزستان مانند دفاع مقدس و دفاع از حرم است». بعضی کارشناسان سیلاب فروردین ماه را نشان از شروع ترسالی دانستند، ولی در همان موقع و تاکنون ارزیابی ها نشان داد که نشانه ای از ورود به ترسالی حداقل براساس بارندگی های سال آبی 97-98 در دسترس نبوده و وقوع سیلاب و مشکلات ناشی از سیلاب و... «اجتناب ناپذیر» نبوده است. براساس بررسی های نگارنده موضوعی که عملیات میدانی مدیریت بحران را سخت و کند و طولانی می کرد، در بسیاری از استان های کشور نبود فرماندهی واحد و طول کشیدن اجرای تصمیم ها به دلیل نیاز به هماهنگ شدن چند نهاد مختلف با هم بود. 

این موضوعی بود که در خوزستان با نقش سردار شهید سلیمانی با حداقل مشکل با آن برخورد شد. نگارنده با مطالعه میدانی منطقه سیل زده در خوزستان و همچنین بررسی منطقه در ماه های بعد از رخداد سیل در تیرماه، دریافت که شهید قاسم سلیمانی با ابتکار میدانی موفق به هدایت نیروهای مردمی ایران و حشدالشعبی عراق و امکانات پشتیبانی دریافتی در خوزستان شده و در فقدان سازوکار نظارتی و نبود وحدت رویه در مدیریت آب رودخانه ها، این نقش فرماندهی نظامی و مسلط او بود که با تعامل دائمی با نیروهای تحت امر و همچنین با مردم امدادگر و ساکنان آسیب دیده، آسیب ها را در پایین دست سدهای ساخته شده خوزستان کنترل کرد. در دهه آخر فروردین ماه سردار قاسم سلیمانی در شادگان جلسه ستاد مدیریت بحران را با حضور استاندار خوزستان و شهید ابومهدی المهندس، معاون حشدالشعبی عراق و فرمانده سپاه خوزستان تشکیل داد. عملیات مهندسی مشترک ادوات مهندسی ایران و نیروهای حشدالشعبی عراق در جاده آبادان به ماهشهر انجام شد تا تردد در این مسیر هموار شود. سردار سلیمانی در جاده آبادان قفاص در شمال رودخانه بهمنشیر و روستا های اطراف شخصا بر تخلیه روستاهایی که در آب گرفتگی منطقه گرفتار شده بودند، نظارت کرد. او با مردم سیل زده روستا ها مستقیم گفت وگو می کرد تا آنها را که بعضا راضی به ترک محل خطرناک روستای خود نبودند، متقاعد کند. نگارنده در شادگان از تجربه یکی از هم وطنان شخصا مطلع شد که در هنگام گذر از جاده شادگان به آبادان، سردار سلیمانی خودروی به گل نشسته و در حال فرورفتن او و خانواده اش را در جاده دیده و به خودروی خود و همراهانش دستور توقف داده و شخصا کمک کرده تا خودروی این هم وطن از گل بیرون کشیده شود و خود و خانواده اش از مخمصه نجات یابند. هم وطن شادگانی من عنوان می کرد که در آن هنگام تصورش هم برایم مشکل بود که شخص سردار سلیمانی را در جلوی خودروی خودم ببینم که شخصا برای کمک پیاده شده و به همکارانش دستور دهد تا به نجات او و خانواده اش بشتابند. یاد و خاطره نیک این سردار مدافع ایران که نمونه موفق یک فرمانده بحران موفق و میدانی بود برای همیشه جاودان باد.