آرشیو چهار‌شنبه ۲۵ دی ۱۳۹۸، شماره ۴۵۶۳
دیپلماسی
۵
گزارش روز

اروپایی های برجام مکانیسم حل و فصل اختلاف را فعال کردند

آخرین دوراهی

سارا معصومی

از ژانویه 2016 که برنامه جامع اقدام مشترک میان ایران و 1+5 اجرایی شد تا روز گذشته و چهاردهم ژانویه 2020 که سه کشور اروپایی حاضر در برجام (بریتانیا، فرانسه و آلمان) اعلام کردند مکانیسم حل و فصل اختلاف موجود در این توافق را فعال می کنند، مهم ترین توافق هسته ای و چندجانبه نیم قرن اخیر فراز و فرودهای بسیاری را تجربه کرده است. ایالات متحده امریکا در سال 2018 (اردیبهشت ماه 1397) از این توافق کناره گیری کرد و چند ماه بعد تحریم های هسته ای ایران را بازگرداند، اروپا نتوانست به تعهدهای برجامی خود عمل کند و ایران کاهش تعهدات برجامی را از اردیبهشت ماه سال جاری آغاز کرد و قریب به 10 روز پیش با برداشتن گام نهایی اعلام کرد که دیگر به هیچ کدام از محدودیت های تعیین کننده فنی در این توافق پایبند نخواهد بود. روز گذشته نیز اروپایی ها اعلام کردند که سازوکار حل و فصل اختلاف در برجام را برای رسیدگی به اختلاف میان خود و ایران فعال می کنند. اقدامی که موجی از واکنش های مثبت و منفی را به دنبال داشت. سه کشور اروپایی در حالی به دلیل همراهی نکردن چین و روسیه به شکل سه جانبه فعال شدن این مکانیسم را دنبال می کنند که مسکو و پکن در یک سال و نیم گذشته از خروج امریکا از برجام به گواه تهران به تعهدات خود پایبند بوده و در آخرین مرحله هم تن به فشارهای سه کشور اروپایی برای همراه شدن در مسیر فعال سازی مکانیسم حل و فصل اختلاف ندادند. با گام دیروز سه کشور اروپایی، عملا شکافی در جبهه بازماندگان در برجام ایجاد شد: تهران، روسیه و چین در یک بلوک قرار گرفته اند و بریتانیا، فرانسه و آلمان در جبهه مقابل. با وجود آنکه هنوز مشخص نیست سه کشور اروپایی تا کجا مکانیسم حل و فصل اختلاف را پیش خواهند برد اما در این مقطع می توان گفت که برجام یک قدم دیگر به پایان نزدیک شده است.

بیانیه سرشار از تناقض سه کشور اروپایی

آلمان، انگلیس و فرانسه با انتشار بیانیه ای در بروکسل، مکانیسم حل اختلاف در برجام را فعال کردند. براساس ترجمه خبرگزاری فارس از این بیانیه، در آن آمده است که «تروییکای اروپایی پروسه حل اختلاف در زمینه نقض توافق هسته ای از سوی ایران را آغاز کردند: «ما وزرای خارجه آلمان، فرانسه و انگلیس در منافع امنیتی مشترک و بنیادین با دیگر شرکای اروپایی مشترک هستیم. یکی از آنها حمایت از رژیم منع تکثیر سلاح های اتمی است و اطمینان از اینکه ایران هرگز به سلاح اتمی دست نخواهد یافت. برجام یک نقش کلیدی در این مقوله ایفا می کند، همان طور که رهبران ما نیز بر آن تاکید کرده اند. برجام یک دستاورد کلیدی با دیپلماسی چندجانبه است. ما در برجام مذاکره کردیم و مطمئن شدیم که برنامه هسته ای ایران منحصرا صلح آمیز است و باعث ایجاد صلح و ثبات بین المللی خواهد شد. همچنین ما با یکدیگر نگرانی و تاسف خود را از خروج امریکا از برجام و بازگرداندن تحریم ها علیه ایران بیان کردیم. از مه 2018 ما با یکدیگر کار کردیم تا توافق را حفظ کنیم. بر تعهدات برجامی خود از جمله لغو تحریم ها همان طور که در برجام پیش بینی شده بود، تاکید کردیم. علاوه بر آن برای برداشتن همه تحریم ها، براساس تعهد ما در این توافق، بی وقفه کار و تلاش کردیم تا از تجارت مشروع با ایران حمایت کنیم، از جمله از طریق ساز و کار اینستکس. به دنبال بیانیه مه 2019 ایران که براساس آن برخی تعهداتش تحت برجام را تعلیق می کرد، ما تلاش کردیم ایران را متقاعد به تغییر مسیرش کنیم. سه کشور اروپایی و اتحادیه اروپا سخت کار کردند تا با به رسمیت شناختن نگرانی های ایران آن را به تعهداتش بازگردانیم. ما حتی از تلاش های دیپلماتیک نیز حمایت کردیم و آن را به کار گرفتیم از جمله ابتکارات فرانسه تا تنش ها را کاهش دهیم و ایران و امریکا را به میز مذاکره بیاوریم تا بر سر یک راه حل جامع مذاکره کنیم. اروپا به مسیر دیپلماتیک کاملا پایبند است و در صورت مهیا بودن شرایط خواستار آغاز آن در اسرع وقت است. به هر حال در این لحظه ایران در حال نقض کلیدی محدودیت های درج شده در برجام است. اقدامات ایران با مفاد توافق هسته ای و معیارهای غیرقابل بازگشت منع گسترش تسلیحات اتمی ناسازگار است. ما این استدلال که ایران حق دارد تعهداتش را کاهش دهد، نمی پذیریم. برخلاف اظهاراتش، ایران هرگز مکانیسم حل اختلاف را فعال نکرده است و هیچ دلیل قانونی برای توقف اجرای مفاد این توافق ندارد. ما صراحتا نگرانی های خود را به همراه مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در روز 11 نوامبر 2019 اعلام کرده ایم. در کمیسیون مشترک در روز 6 دسامبر، ما شفاف به ایران گفتیم که اگر به تعهداتش برنگردد ما چاره ای جز اقدام در چارچوب برجام، از جمله شروع مکانیسم حل اختلاف، نداریم. به جای معکوس کردن شرایط، ایران کاهش بیشتر همراهی با برجام را انتخاب کرد و در روز 5 ژانویه اعلام کرد که جمهوری اسلامی ایران در گام پنجم کاهش تعهدات خود، آخرین محدودیت های خود را هم برخواهد داشت که محدودیت در تعداد سانتریفیوژهاست و اینکه جمهوری اسلامی ایران دیگر با هیچ محدودیت عملیاتی، از جمله در زمینه غنی سازی و مسائل مربوط به این موضوع، مواجه نیست. باتوجه به اقدامات ایران، هیچ انتخاب دیگری نداشتیم، برای ثبت نگرانی های مان و اینکه ایران به تعهداتش در برجام پایبند نیست به کمیسیون مشترک رجوع می کنیم که در پاراگراف 36 توافق جامع هسته ای آمده است. ما این (شروع مکانیسم حل اختلاف) را با حسن نیت و با هدف حفظ برجام انجام می دهیم و امیدواریم یک راهی برای برون رفت از بن بست از طریق یک گفت وگوی دیپلماتیک سازنده پیدا کنیم. برای انجام این کار، ما سه کشور اروپایی به کمپین فشار حداکثری (امریکا) علیه ایران نمی پیوندیم. امید ما بازگشت ایران به همراهی کامل با تعهداتش ذیل برجام است. ما سه کشور بریتانیا، فرانسه و آلمان بار دیگر بر تعهدات خود در برجام و بر همکاری با همه طرف ها برای حفظ آن تاکید می کنیم. ما از روسیه و چین که در مشورت نزدیک با آنها هستیم برای پیوستن به ما برای حفظ برجام قدردانی می کنیم. ما همچنین از مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا به خاطر تلاش هایش تشکر می کنیم. در شرایط فعلی خیلی مهم است که ما یک بحران هسته ای را به تنش های کنونی که در کل منطقه گسترده است، اضافه نکنیم.»

واکنش ایران؛ از یادآوری تا هشدار

سیدعباس موسوی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران درخصوص بیانیه سه کشور اروپایی مبنی بر آغاز فرآیند حل و فصل اختلافات در برجام توسط این سه کشور به خبرنگاران گفت: ابتدا این توضیح لازم است که اقدام سه کشور اروپایی یک اقدام کاملا انفعالی و از موضع ضعف به شمار می رود. فرآیند حل و فصل اختلافات در برجام را جمهوری اسلامی ایران از یک سال و اندی پیش و با ارسال نامه های رسمی از سوی وزیر امور خارجه کشورمان به هماهنگ کننده کمیسیون مشترک برجام آغاز کرده و لذا نه به لحاظ فرآیندی و نه به لحاظ عملی اتفاق جدیدی نیفتاده است. موسوی گفت: واقعیت آن است که به دنبال اعلام خروج غیرقانونی امریکا از برجام و بازگشت تحریم های این کشور که باید وفق برجام لغو می شدند، برجام در یک وضعیت عدم توازن و ناپایدار قرار گرفت. در نتیجه جمهوری اسلامی ایران وفق بند 36 برجام با آغاز فرآیند حل و فصل اختلافات، مساله را به کمیسیون مشترک برجام ارجاع داد و این کمیسیون در جلساتی که برای رسیدگی به درخواست ایران برگزار شد، چه در سطح مدیران سیاسی و چه در سطح وزرا، با اجماع و تاکید همه طرف های برجام مبنی بر اینکه سبب اصلی وضعیت بغرنج کنونی، خروج غیرقانونی امریکا از برجام است، راه حل هایی را برای جبران این وضعیت تصویب کرد. او یادآور شد: اما متاسفانه در مدت یک سال طرف های اروپایی برجام به رغم تعهداتی که هم در برجام داشتند و هم صراحتا و به طور رسمی پس از خروج امریکا از برجام در جلسات کمیسیون مشترک برعهده گرفتند، نتوانستند اقدامی ملموس و جدی برای ایفای تعهدات خود صورت دهند و به همین سبب نیز، کشورمان از مقررات پیش بینی شده در بندهای 26 و 36 برجام استفاده کرده و اجرای بخشی از تعهدات هسته ای خود را طی پنج گام با فواصل زمانی قابل ملاحظه متوقف کرد.

سخنگوی وزارت امور خارجه افزود: در حقیقت اعلام آغاز فرآیند حل و فصل اختلافات و فعال کردن بند 36 برجام از سوی طرف های اروپایی در فضایی مطرح می شود که این بند از مدت ها پیش توسط جمهوری اسلامی ایران مورد استناد قرار گرفته است و وضعیت جدیدی ایجاد نخواهد شد. البته چنانچه اروپایی ها -که در بیانیه خود مدعی هستند این اقدام را با حسن نیت و با هدف حفظ برجام صورت داده اند- به جای تلاش برای ایفای تعهدات خود و بهره مند کردن ایران از آثار لغو تحریم ها وفق پیوست دو برجام، به تداوم مسیر وادادگی در برابر امریکا ادامه دهند یا بخواهند از فرآیند حل و فصل اختلافات در کمیسیون مشترک برجام سوءاستفاده کنند، باید خود را برای پذیرش تبعات آن نیز آماده کنند که این تبعات قبلا به آنان از طرق مقتضی گوشزد شده است. او گفت: ایران همانند گذشته آمادگی کامل دارد با هرگونه حسن نیت و تلاش سازنده برای حفظ این توافق مهم بین المللی با نهایت حسن نیت روبه رو شود و در این مسیر از هر ابتکار عمل سازنده ای حمایت به عمل آورد. در مقابل، بار دیگر برای همگان، خصوصا برای سه کشور اروپایی طرف برجام، روشن می سازد که به هرگونه بدعهدی، سوءنیت و اقدامات غیرسازنده با جدیت و قاطعیت به طور مناسب پاسخ خواهد داد.

ایران، اروپا و مکانیسم حل و فصل اختلاف

فعال شدن مکانیسم حل اختلاف در برجام توسط سه کشور اروپایی توپ را در زمین اروپا قرار داده است. در این وضعیت اگر اروپا گام های معکوس برجامی ایران را به عنوان مبنای توقف کلی یا جزیی اجرای تعهداتش وفق برجام قلمداد کند، می تواند تحریم های خود علیه ایران را بازگرداند. فراتر از این گام می تواند به شورای امنیت سازمان ملل متحد ابلاغ کند که معتقد است موضوع مصداق «عدم پایبندی اساسی» به شمار می آید. ایران پیش از این بند 36 را اجرا کرده اما به شورای امنیت ابلاغ نکرده است. اکنون هم اروپا می تواند این بند را کلید زده اما به شورای امنیت ابلاغ نکند. لذا درنهایت تحریم های اتحادیه اروپا بازمی گردد. در این صورت ایران اعتقاد خواهد داشت که توازن در توافق هسته ای مجددا برهم خورده است. ایران می گوید امریکا با بازگرداندن تحریم های هسته ای و ممانعت از تجارت سایرین با ایران عملا تمام تحریم ها را بازگردانده پس تهران با پایان دادن به تمام محدودیت های تعیین کننده در برجام توزان را به توافق بازگردانده است. در شرایطی که اروپایی ها در سایه بند 36، تحریم های یک جانبه خود را بازگردانند باید منتظر واکنش ایران ماند اما باتوجه به اینکه در حال حاضر هم اروپایی ها از ترس تحریم های امریکا رابطه تجاری و بانکی با ایران را به تقریبا صفر رسانده اند؛ اعلام رسمی بازگشت تحریم های آنها نمی تواند در میدان تغییراتی ایجاد کند. با این همه شاید باتوجه به تحولات سیاسی فی مابین ایران و سه کشور اروپایی، ایران در حوزه محدودیت های نظارتی تصمیم های جدیدی بگیرد. اما در صورت ورود سه کشور اروپایی به بند 37، با دریافت ابلاغ طرف شاکی شورای امنیت سازمان ملل متحد باید منطبق با رویه های خود درخصوص قطعنامه ای برای تداوم لغو تحریم ها رای گیری کند. این بخش به معنای بازگشت قطعنامه های شورای امنیت سازمان ملل متحد است که در سایه برجام ملغی اعلام شده بودند. گفته شده که چین و روسیه در این زمینه وعده های جدی به تهران و هشدارهای اساسی به طرف مقابل داده اند و احتمالا تمام تلاش خود را برای باقی نگه داشتن سه کشور اروپایی در همان بند 36 به کار خواهند گرفت.