آرشیو چهار‌شنبه ۲۵ دی ۱۳۹۸، شماره ۵۵۷۷
سیاست: داخلی/خارجی
۲

اروپا ساز و کار حل اختلاف در برجام موسوم به «مکانیسم ماشه» را فعال کرد

توقف برجام در ایستگاه اروپا

حسین نیکپور

سه کشور اروپایی انگلیس، آلمان و فرانسه با صدور بیانیه ای از فعال کردن مکانیسم حل اختلاف در برجام خبر دادند. در این بیانیه ادعا شده این تصمیم به ناچار پس از گام های ایران برای کاهش تعهداتش در برجام اتخاذ شده است. این در حالی است که ایران پس از خروج آمریکا از برجام به مدت یک سال به تمام تعهداتش عمل کرد و منتظر اقدام اروپایی ها ماند، اما کشورهای اروپایی نشان دادند هیچ عزمی برای اقدام عملی در راستای تعهداتشان ندارند. پس از آن بود که ایران از 18اردیبهشت امسال در گام های دو ماهه، کاهش تعهداتش را آغاز و اعلام کرد هر زمان که طرف اروپایی به تعهداتش عمل کند ایران هم به شرایط قبل باز خواهد گشت.

چه کسی اولین بار مکانیسم حل اختلاف را فعال کرد؟

پس از آغاز گام های ایران در کاهش تعهدات، اروپایی ها چند بار با طلبکاری از اقدامات ایران انتقاد و اعلام کرده بودند در صورت ادامه این روند، مکانیسم حل اختلاف را فعال خواهند کرد. موضوعی که پیش از این از سوی وزارت خارجه کشورمان، تهدیدی غیرمنطقی و بر اساس برجام غیر عملی شمرده شده بود. ظریف پیش از این درباره ادعای اروپایی ها مبنی بر این که ممکن است مسیر حل اختلافات را بر اساس مواد 36 و 37 برجام پیگیری کنند گفته بود: ایران یک سال به آنها مهلت داد و از 18 اردیبهشت سال 98 کاهش تعهدات خود را شروع کرد و به اروپایی ها هم این موضوع را اعلام کرد؛ اقدامات ایران در واقع، اقدامات جبرانی است که در ماده 36 برجام به رسمیت شناخته شده است.

وی با اشاره به این که براساس همه قواعد حقوقی، کسی نمی تواند در برابر اقدام جبرانی، اقدام جبرانی انجام دهد، عنوان کرد: اقدام جبرانی که برای اروپا در ماده 36 و 37 دیده شده زمانی است که ایران به عنوان اولین نقض کننده مطرح باشد و نه کشوری که تعهداتش را انجام داده و صرفا به خاطر نقض تعهدات از سوی آنها اقدام جبرانی انجام می دهد.  اما با وجود این، اروپایی ها در شرایطی که در روزهای اخیر تنش ها میان ایران و آمریکا بالا گرفته و منطقه خاورمیانه روزهای پرتنشی را سپری می کند دیروز اعلام کردند مکانیسم حل اختلاف را اجرایی کرده اند.

نکته جالب این که اروپایی ها در بیانیه خود مدعی هستند ایران هرگز مکانیسم حل اختلاف را فعال نکرده و به لحاظ حقوقی، حق توقف اجرای مفاد این توافق را ندارد و بر همین اساس آنها اکنون در اعتراض به کاهش تعهدات ایران، مکانیسم حل اختلاف را فعال کرده اند.

البته سید عباس موسوی، سخنگوی وزارت خارجه دیروز در خصوص بیانیه سه کشور اروپایی مبنی بر آغاز فرآیند حل و فصل اختلافات در برجام توسط این سه کشور به خبرنگاران گفت: اقدام سه کشور اروپایی یک اقدام کاملا انفعالی و از موضع ضعف به شمار می رود. فرآیند حل و فصل اختلافات در برجام را جمهوری اسلامی ایران از یک سال و اندی پیش و با ارسال نامه های رسمی از سوی وزیر خارجه کشورمان به هماهنگ کننده کمیسیون مشترک برجام آغاز کرده و لذا نه به لحاظ فرآیندی و نه به لحاظ عملی اتفاق جدیدی نیفتاده است.

موسوی گفت: به دنبال اعلام خروج غیرقانونی آمریکا از برجام و بازگشت تحریم های این کشور جمهوری اسلامی ایران وفق بند 36 برجام با آغاز فرآیند حل و فصل اختلافات، مساله را به کمیسیون مشترک برجام ارجاع داد و این کمیسیون در جلساتی که برای رسیدگی به درخواست ایران برگزار شد، چه در سطح مدیران سیاسی و چه در سطح وزرا، با اجماع و تاکید همه طرف های برجام مبنی بر این که سبب اصلی وضعیت بغرنج کنونی، خروج غیرقانونی آمریکا از برجام است، راه حل هایی را برای جبران این وضعیت تصویب کرد. اما متاسفانه در مدت یک سال طرف های اروپایی برجام به رغم تعهداتی که هم در برجام داشتند و هم صراحتا و به طور رسمی پس از خروج آمریکا از برجام در جلسات کمیسیون مشترک برعهده گرفتند، نتوانستند اقدامی ملموس و جدی برای ایفای تعهدات خود صورت دهند و به همین سبب نیز کشورمان از مقررات پیش بینی شده در بندهای 26 و 36 برجام استفاده کرده و اجرای بخشی از تعهدات هسته ای خود را طی پنج گام با فواصل زمانی قابل ملاحظه متوقف کرد.

سخنگوی وزارت خارجه افزود: چنانچه اروپایی ها به تداوم مسیر وادادگی در برابر آمریکا ادامه دهند یا بخواهند از فرآیند حل و فصل اختلافات در کمیسیون مشترک برجام سوءاستفاده کنند، باید خود را برای پذیرش تبعات آن نیز آماده کنند که این تبعات قبلا به آنان از طرق مقتضی گوشزد شده است.

موسوی تاکید کرد: جمهوری اسلامی ایران همانند گذشته آمادگی کامل دارد با هرگونه حسن نیت و تلاش سازنده برای حفظ این توافق مهم بین المللی با نهایت حسن نیت روبه رو شود و در این مسیر از هر ابتکار عمل سازنده ای حمایت کند. در مقابل، بار دیگر برای همگان، به خصوص برای سه کشور اروپایی طرف برجام، روشن می کند به هرگونه بدعهدی، سوءنیت و اقدامات غیرسازنده با جدیت و قاطعیت به طور مناسب پاسخ خواهد داد.

اروپایی ها در بیانیه خود چه گفتند؟

وزیران سه کشور اروپایی انگلیس، فرانسه و آلمان در بیانیه دیروز خود بدون اشاره به تعلل خود در اجرای تعهداتشان مدعی شده اند به طور کامل تعهدات خود را حفظ کرده و علاوه بر لغو همه تحریم ها، به صورت خستگی ناپذیر تلاش کردند از طریق راه اندازی سازوکار مالی اروپا و ایران (اینستکس) از تجارت مشروع با ایران حمایت کنند.

در این بیانیه ادعا شده پس از اعلام ایران برای کاهش تعهداتش در برجام، طرف های اروپایی تلاش کردند ایران را متقاعد کنند مسیر خود را تغییر دهد و به اجرای کامل تعهداتش بازگردد.

در این بیانیه با ادعای نقض محدودیت های کلیدی برجام از سوی ایران تصریح شده  این اقدامات با مفاد توافق هسته ای ناسازگار است و به طور فزاینده و غیرقابل بازگشتی پیامدهای اشاعه تسلیحات هسته ای را تشدید کرده است.

وزیران سه کشور اروپایی برجام عنوان کردند با این گفتمان که ایران از حق کاهش تعهداتش برخوردار است موافق نیستند.

مقام های این سه کشور اروپایی در این بیانیه مدعی شده اند برخلاف اظهارات مطرح شده، ایران هرگز مکانیسم حل اختلاف را فعال نکرد و به لحاظ حقوقی، حق توقف اجرای مفاد این توافق را ندارد.

وزرای خارجه انگلیس، فرانسه و آلمان با اشاره به نشست کمیسیون مشترک برجام در 11 نوامبر سال گذشته میلادی عنوان کردند نگرانی خود را درباره گام های ایران برای کاهش تعهداتش در این توافق اعلام کردند. «در نشست کمیسیون مشترک برجام در 6 دسامبر برای ایران روشن کردیم تنها درصورتی که مسیر خود را تغییر ندهد، چاره ای نخواهیم داشت که در چارچوب برجام وارد عمل شویم.»

این بیانیه با اشاره به گام پنجم ایران برای کاهش تعهداتش می افزاید: «بنابراین با توجه به اقدامات ایران برای ما چاره ای نماند جز این که امروز اعلام کنیم ایران به تعهداتش در برجام پایبند نیست و این موضوع را به کمیسیون مشترک بر اساس مکانیسم حل اختلاف که در بند 36 برجام آمده ارجاع بدهیم.»

وزرای سه کشور اروپایی مدعی شده اند این اقدام را با حسن نیت انجام داده و هدف آنها حفظ برجام و امید به پیدا کردن راه حلی رو به جلو برای خروج از بن بست به وجود آمده از طریق گفت وگوهای دیپلماتیک است.

در این بیانیه تاکید شده انگلیس، فرانسه و آلمان به سیاست فشار حداکثری آمریکا علیه ایران ملحق نشده و امیدوارند ایران به اجرای کامل تعهداتش در برجام بازگردد.

جانسون: توافق با ترامپ جایگزین برجام شود

اگرچه اروپایی ها در بیانیه دیروز خود ادعا کرده اند اجرایی کردن ساز و کار حل اختلاف برای حفظ برجام است و انگلیس، آلمان و فرانسه به سیاست فشار حداکثری آمریکا نپیوسته اند، اما اقدامات عملی و موضعگیری های آنها خلاف چنین چیزی را نشان می دهد.

در همین زمینه می توان به اظهارات دیروز نخست وزیر انگلیس اشاره کرد. بوریس جانسون در گفت وگو با بی بی سی گفت: به این دلیل که طرف آمریکایی، برجام را ناقص می داند بهتر است توافق با ترامپ جایگزین برجام شود.

وی با بیان این که اگر توافق کنونی(برجام) از دست برود، نیاز به یک جایگزین خواهد بود، توافق جدید با ترامپ را مطرح کرد و گفت: به نظر من این بهترین راه حل برای حرکت به جلوست. جانسون افزود: نکته من به دوستان آمریکایی مان این است که باید از یک راهی مانع دستیابی ایران به سلاح هسته ای بشویم و این همان کاری است که برجام انجام می دهد. اما اگر بخواهیم آن را کنار بگذاریم به یک جایگزین نیاز داریم.

نخست وزیر انگلیس عنوان کرد: از نگاه آمریکا مشکل برجام این است که یک توافق ناقص و دارای تاریخ انقضا است، ضمن آن که توسط باراک اوباما، رئیس جمهور سابق آمریکا منعقد شده است.

وی افزود: ترامپ در توافق کردن مهارت دارد. پس باید با همکاری یکدیگر برای جایگزین کردن برجام با توافق ترامپ کار کنیم.

واکنش ها به بیانیه اروپا

به دنبال بیانیه دیروز اروپا، نماینده روسیه در سازمان ملل گفت: تروئیکای اروپایی تصمیم گرفتند مکانیسم ماشه را بر اساس بند 36 برجام فعال کنند.

وی با بیان این که این سه کشور گفته اند این کار را با حسن نیت انجام می دهند تا برجام را حفظ کنند، گفت: آنها می گویند هیچ کاری با سیاست فشار حداکثری ندارند. بیایید امیدوار باشیم این گام اروپا موجب پیچیده تر شدن شرایط نشود.

جان کری، وزیر خارجه دولت اوباما هم در گفت وگو با یک رسانه آلمانی از کشورهای اروپایی درخواست کرد با وجود مخالفت آمریکا به توافق هسته ای با ایران پایبند باشند.

وی با تاکید بر این که برجام قدرتمندترین، شفاف ترین و بهترین قرارداد هسته ای در دنیاست گفت: ما نباید اجازه دهیم یک دروغگو (ترامپ) آن را نابود کند.

کری، دونالد ترامپ را مسوول تشدید تنش ها در خاورمیانه دانست و گفت: خروج یکجانبه ایالات متحده آمریکا از برجام در ماه می سال 2018 یک تحول بسیار خطرناک ایجاد کرد. همه آنچه در هفته های اخیر اتفاق افتاده است، قابل پیش بینی بود.

وی افزود: اروپایی ها باید همه تلاش خود را به کار گیرند تا این توافق را نجات دهند. این مهم است که اروپا در این راستا رهبری را به عهده گیرد. این قاره کهن نباید در برابر فشارهای آمریکا سر خم کند و مرعوب تهدیدهای واشنگتن در اعمال تحریم های بیشتر شود.

آیا برجام به ایستگاه پایانی رسیده است؟

مکانیسم حل اختلاف شامل گزارش اختلاف میان ایران و یکی از اعضای توافق به کمیسیون مشترک برجام است که شامل کشورهای عضو این توافق نامه است. اگر این کمیته در حل اختلاف شکست بخورد، این موضوع به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع داده خواهد شد و در صورتی که شورای امنیت نیز نتواند طی 30 روز به تمدید رفع تحریم ها رای دهد، تحریم های شورای امنیت سازمان ملل که قبل از برجام وجود داشت، بازخواهد گشت.

اما دیپلمات های اروپایی مدعی هستند هدف این تصمیم حفظ توافق هسته ای از طریق بحث و رایزنی با ایران برای بازگشت به تعهداتش ذیل برجام است و بر این اساس به نظر می رسد اروپا قصدی برای ارجاع موضوع به شورای امنیت و فعال کردن فرآیند موسوم به مکانیسم ماشه که معادل باز گرداندن تحریم های سازمان ملل است را ندارد چرا که این مساله عملا به مرگ برجام می انجامد.

بر همین اساس به نظر می رسد اگرچه اروپا مکانیسم حل اختلاف را اجرایی کرده اما بعید است تمایلی به ارجاع آن به شورای امنیت که نهایتا به پایان برجام می انجامد داشته باشد؛ اما در این میان ایران هم حاضر نیست بدون اجرای تعهدات طرف مقابل از گام های خود عقب نشینی کند بنابراین احتمالا باید منتظر طرح های عجیب اروپایی ها از جمله آنچه نخست وزیر انگلیس گفته باشیم یا ممکن است اروپایی ها بدون ارجاع موضوع به شورای امنیت، به اعمال تحریم های این اتحادیه قبل از برجام بازگردند که البته چنین اقداماتی با واکنش ایران روبه رو خواهد شد.

برجام درباره ساز و کار حل اختلاف چه می گوید

ساز و کار حل اختلافات در بندهای 36 و 37 برجام توضیح داده شده است.

در بند 36 برجام با بیان این که اگر ایران یا هریک از اعضای برجام معتقد باشند طرف مقابل به تعهدات خود عمل نکرده اند می توانند موضوع را به کمیسیون مشترک برجام ارجاع کنند، آمده است:

کمیسیون مشترک 15 روز زمان خواهد داشت تا موضوع را فیصله دهد، مگر این که این زمان با اجماع تمدید شود. متعاقب بررسی کمیسیون مشترک، چنانچه هر عضو معتقد باشد که موضوع پایبندی فیصله نیافته است، می تواند موضوع را به وزیران خارجه ارجاع دهد. وزیران 15 روز فرصت خواهند داشت تا موضوع را فیصله دهند، مگر این که این زمان با اجماع تمدید شود. پس از بررسی کمیسیون مشترک - همزمان با (یا به جای) بررسی در سطح وزیران - خواه عضو شاکی یا عضوی که اجرای تکالیفش موضوع بوده است می تواند درخواست کند موضوع توسط یک هیات مشورتی که متشکل از سه عضو خواهد بود (یکی از سوی هر یک از طرف های درگیر در اختلاف و طرف سوم مستقل) بررسی شود. هیات مشورتی باید نظریه غیر الزام آوری را در خصوص موضوع پایبندی ظرف 15 روز ارائه کند. چنانچه، متعاقب این فرآیند 30 روزه موضوع فیصله نیابد، کمیسیون مشترک در کمتر از پنج روز نظریه هیات مشورتی را با هدف فیصله موضوع بررسی خواهد کرد. چنانچه موضوع همچنان به نحو مورد رضایت طرف شاکی فیصله نیافته باشد و چنانچه طرف شاکی معتقد باشد موضوع، مصداق «عدم پایبندی اساسی» است، آن گاه آن طرف می تواند موضوع فیصله نیافته را به عنوان مبنای توقف کلی یا جزئی اجرای تعهداتش وفق برجام قلمداد کرده  یا به شورای امنیت سازمان ملل متحد ابلاغ کند که معتقد است موضوع مصداق عدم پایبندی اساسی به شمار می آید.»

بند 37 برجام عنوان می کند: «متعاقب دریافت ابلاغ طرف شاکی، همراه توضیحی از تلاش های توام با حسن نیت آن طرف برای طی فرآیند حل و فصل اختلاف پیش بینی شده در برجام، شورای امنیت سازمان ملل متحد باید منطبق با رویه های خود درخصوص قطعنامه ای برای تداوم لغو تحریم ها رای گیری کند. چنانچه قطعنامه فوق الذکر ظرف 30 روز از تاریخ ابلاغ به تصویب نرسد، سپس مفاد قطعنامه های سابق شورای امنیت سازمان ملل متحد مجدد اعمال خواهند شد، مگر این که شورای امنیت سازمان ملل متحد به نحو دیگری تصمیم گیری کند.

پایان مکانیسم ماشه نامشخص است
فواد ایزدی/ استاد دانشگاه

اروپایی ها دیروز به اجرایی کردن مکانیسم ماشه روی آوردند. به نظر می رسد به کارگیری چنین سیاستی در شرایط فعلی ناشی از شهادت سردار سلیمانی و تحولات بعد از آن در منطقه است. بعد از شهادت ایشان معلوم شد آمریکایی ها بعد از همه اهرم هایی که علیه جمهوری اسلامی استفاده کردند، الان به اهرم ترور روی آورده اند. تا چندی پیش وضعیت این گونه بود که اروپایی ها و همچنین ژاپن طرح هایی با ادعای کاهش تنش میان ایران و آمریکا ارائه کردند و با ایفاگری نقش پلیس خوب و بد به اجرایی کردن طرح های خود امید داشتند. در شرایط کنونی آمریکایی ها از این بحث ها عبور کردند و داستان شفاف تر شده است. بازی پلیس خوب و بد در سه سال گذشته کارکرد خود را از دست داد و اروپاییان در این مدت در پشت پرده با آمریکا همراهی داشتند. اما در حال حاضر، آمریکا با عبور از این بحث ها وارد پروژه ترور شده است. این مساله مشخص می کند کسانی که در کشور منتظر اجرایی شدن برجام اروپایی بودند سیاست اشتباهی را در پیش گرفتند. از سویی دیگر پروسه مکانیسم ماشه الان شروع شده و در عین حال پایان آن نامشخص است و معلوم نیست چه وضعیتی پیدا خواهد کرد. شاید هدف این باشد که با طولانی کردن بحث و مذاکره درباره مکانیسم ماشه، قصد گرفتن امتیازات بیشتر را داشته باشند. اگر ماجرا تا آنجا پیش رفت که مکانیسم ماشه اجرایی شد و تحریم های سازمان ملل علیه ایران دوباره برگشت آن وقت مطابق با گفته های مقامات دولتی، ایران علاوه بر خروج از برجام از ان پی تی هم خارج خواهد شد. این تهدید درستی است و البته این حقیقت بیش از پیش آشکار خواهد شد که توافقی که چند سال است کشور را معطل کرده عاقبت به پایان می رسد.