آرشیو چهار‌شنبه ۲۵ دی ۱۳۹۸، شماره ۴۵۶۳
هنر و ادبیات
۸
تئاتر

درباره نمایش «بیگانه در خانه»

بیگانه بد است؟

پژند سلیمانی

تصاویری که برای تبلیغ اجرای «بیگانه در خانه» به نویسندگی و کارگردانی سید محمد مساوات دیده ایم ما را آماده می کند برای تجربه فضایی غریب و متفاوت. آن طورکه اگر تا به حال هیچ اجرایی از مساوات ندیده باشیم هم دست مان می آید که قرار است وارد یک فضای غریب و غیر معمول شویم. در تبلیغات اجرا هم می توان دید که قرار است فضای گوتیک را تجربه کنیم. فضایی که همان طورکه جرالد.اچ.هاگل گفته، پر از اضطراب های درونی که متاثر از صحنه های آشفته است. این آشفتگی و هراس طی اجرا به مرور به تماشاگر تزریق می شود. یعنی یک تصویر جهت تبلیغ و آماده سازی برای دیدن اجرا و سپس دیدن اجرا که از ابتدا تماشاگر را با فضایی گوتیک وار همراه و به تدریج آن را زیاد و در نهایت با تمامی عوامل دیداری و شنیداری، مخاطب و صحنه را لبریز می کند از این فضای وهم برانگیز. مضمون این اجرا همچون بسیاری از فضاها، داستان ها و اجراهای گوتیک، به لحاظ ساختار داستانی قابلیت آن را دارد که به سمت جنایی-پلیسی برود. اما به کارگیری تمامی عوامل صحنه در جهت این وهم ساختگی و عدم اطمینان از آنچه ما «حقیقت» داستان اجرا می نامیم، همه ما را به فضایی گوتیک نزدیک می کند. «غریبه بد است.» دیالوگ یکی از آدم های نمایش «بیگانه در خانه». او می گوید «Schlecht» که همان بد است به زبانی بیگانه. به زبانی غریبه. ما از ابتدای نمایش با زبانی بیگانه، رویایی بیگانه را می شنویم از زبان زنی با پوششی ناشناخته و بیگانه. همه این عوامل و بسیاری از نشانه ها بی آنکه بخواهیم ما را سوق می دهد به نمایشی گوتیک که شاید بتوان برخی از عوامل گروتسک و سوررئال را در آن یافت که همه آنها می توانند به سبب همان گوتیک بودن اجرا تلقی شوند. نویسنده، آدم های نمایش را یکی یکی به ما معرفی می کند، ما را با آنها آشنا می کند و بعد در ذهن ما آن القاب و چارچوب ها را می شکند و آشنایی زدایی رخ می دهد. زن و شوهری که در یک خانه قدیمی در قلب آلمان زندگی می کنند و همسایه ای عجیب دارند. به سبب شیوه اجرایی و امکان مشاهده چند زاویه ای برای مخاطب، نظرگاه متفاوتی را برای تماشاگر فراهم می کند. نظرگاهی درونی تر و شخصی تر. تماشاگر می شود بیگانه ای درون خانه که کارگردان و نویسنده، او را در دل داستانش قرار داده است. این نظرگاه تا وقتی که دلیل حضورش برای تماشاگر روشن و مشهود می شود، در حد یک شیوه اجرایی و روایی می ماند. اواسط اجرا، این نظرگاه لو می رود. دوربین سوم شخص غایب، می شود سوم شخص حاضر. سوم شخصی که بدل می شود به یکی از آدم های نمایش. سوم شخصی که تا اواخر اجرا همان طور از دید باقی آدم های نمایش و نه از دید تماشاگر پنهان می ماند. محمد مساوات با هوشمندی هر چه تمام تر، توسط بازی با این نظرگاه ها، مدام داستان و مفهوم بیگانه را برای ما جا به جا می کند. تعاریف و مفاهیم ذهنی و ضمنی بیگانه و آشنا مدام عوض می شوند، ترکیب می شوند و ائتلاف ضدین به وجود می آورند که مفاهیم را در ذهن آدم های نمایش و در ذهن تماشاگر تغییر می دهند. این شیوه اجرایی پیش از این در سال 2013 در نمایش «میس جولی» برداشتی آزاد از نمایش استرینبرگ در سالن شابونه برلین به روی صحنه رفت. در آن اجرا، از ابتدا کارگردان کار خانم کیتی میتچل، ما را وارد داستان می کرد. یعنی مخاطب با آگاهی بر اینکه قرار است فیلمی ساخته و پخش شود روی صندلی اش می نشست. از هر بازیگر دو تا روی صحنه، با شمایلی مشابه حرکت می کردند. فقط در جایی که کلوزآپ ساخته می شد، بازیگر اصلی روبه روی دوربین قرار می گرفت. یعنی ما از هر بازیگر دو تا در دو جای مختلف صحنه داشتیم. مثلا اگر بازیگری از پله های خانه بالا می رفت و ما از پنجره ای که روی صحنه ساخته شده بود، او را می دیدیم که پرده اتاق را تا نیمه می کشد و بعد روی تخت می خوابد، دید ما محدود می شد به همان نیمه باز پرده، اما بازیگر اصلی در همان نقش، با لباسی یکسان روی صحنه، در جایی دیگر، درست جلوی چشم تماشاگر روی نیمه تختی ساختگی دراز می کشید و دوربین بالای سرش، کلوزآپی با نور دلخواه ایجاد می کرد. شاید تمامی اینها در اجراهای محمد مساوات به کار گرفته شده باشند، اما اینکه آیا او این اجراها را دیده است یا فقط ایده گرفته است، اهمیتی ندارد. این مهم است که مضمونی جدید با امکانات نمایشی ایران به بهترین و زیباترین شکل ممکن روی صحنه می رود و این شیوه و ایده را ارتقا می دهد. بازمی گردم به ردیابی مضمون در همه وجوه اجرا و لذت کشف این ردیابی برای مخاطب. تم به درستی به خورد داستان و اجرا رفته است و در تمامی طول اجرا به چشم می آید. اینکه جایی از اجرا انگشتری گم شود و جای دیگری در رویای یک نفر دیگر متجلی شود، شاید منطقی نباشد ولی زندگی های موازی را در ذهن متبادر می کند که جایی همپوشانی دارند و درون هم فرو می روند و چیزی از یکدیگر می گیرند و به دیگری می بخشند، بی آنکه خودشان قدرت و اختیاری داشته باشند. تقدیر، می شود تصمیم کارگردان و نویسنده در جاگذاری این عوامل و علت ها. معلول می شود، راوی داستان، یا همان آدم نمایش که از نظرگاه خود تحت تاثیر این روایت و تقدیر ساختگی نویسنده قرار گرفته و این رخداد را معجزه می نامد. و اما سکوت جان کیج. هرچند آدم های این نمایش از سکوت جان کیج اطلاعی ندارند و در دیالوگ های خودشان می گویند که «خودش هم نمی دونست چرا سکوت کرده.» باید گفت در مقالات متعددی دلیل و الزام این سکوت بسیار و بسیار نوشته شده است. فقط به دلیل اجرای آن در نمایش، باید بگویم با توجه به یادداشتی که نیکیل ساوال از این سکوت نوشته است، از زبان کایلی گان درباره چرایی این داستان صحبت های زیادی کرده که یکی از آنها علاقه کیج به ذن است. با توجه به تمامی مقالات و بررسی زندگی کیج باید گفت او می خواسته در دنیای شلوغ مدرن سکوتی را سبب شود که برای موسیقی و شنیدن آن الزامی و حیاتی است، چرا که هر ملودی به سبب سکوت ها شنیده می شود. بدون سکوت، صداهایی سرسام آور شنیده می شوند. یعنی موسیقی مدرنی سازگار شده با شلوغی دنیای مدرنی که در آن زندگی می کنیم. اینکه آدم های نمایش از چرایی ماجرا بی خبرند یا آن را پنهان می کنند، باز همراهی با مضمون اصلی اجراست. بیگانگی. درباره کار سید محمدمساوات همان جمله ای را به کار می برم که کیت کلاوی در روزنامه گاردین راجع به اجرای «میس جولی» نوشت: «به همان اندازه که این اجرا تئاتر است، وجوه سینمایی و نقاشی هم دارد.» و من وجه روایی و داستانی را به تمامی اینها اضافه می کنم. روایت و داستانی که هیچ چرایی را بی پاسخ نمی گذارد و در جایی علت ها را آنچنان برای ما روشن می کند که هر معلولی را رها نکنیم، جایی از ذهن نگه داریم تا باز خط داستانی و آدم های نمایش ما را به آن بازگردانند و پاسخ سوالات مان را بگیریم. مهم نیست این پاسخ چقدر منطقی باشد، مهم اینجاست که پاسخ با منطق داستانی و هم راستا با فضای گوتیک ساخته شده در نمایش هم خوانی داشته باشد که دارد.