آرشیو چهار‌شنبه ۲۵ دی ۱۳۹۸، شماره ۴۸۰۴
تاریخ و اقتصاد
۲۲

نمایه

دکترین اقتصادی رضاخان تحت تاثیر اندیشه های فریدریش لیست

بخش بزرگی از سیاست های اقتصادی در دوران پهلوی اول، تحت تاثیر اندیشه های «فریدریش لیست»، اقتصاددان کلاسیک آلمانی بوده است. این اقتصاددان آلمانی، با نظریات «آدام اسمیت»، اقتصاددان اسکاتلندی به شدت مخالف و معتقد است که نباید به اقتصاد به صورتی جهانی و آزاد نگاه کرد، بلکه هر کشور باید براساس شرایط فرهنگی، اجتماعی و سیاسی خود، یک طرح اقتصادی ملی و متمرکز را تدوین کند. رضاشاه و مشاوران او از همان ابتدای دوران حکومت، آموزه های لیست را مدنظر قرار دادند و تلاش کردند تا به اصطلاح «دکترین اقتصاد ملی» لیست را در ایران پیاده سازی کنند. اولین سخنرانی رضاشاه در مجلس شورای ملی، مشخصه های رویکرد اقتصادی لیست را در خود دارد و بعدها 9 بند از 18بندی که «مستوفی الممالک» نخست وزیر دوران رضاشاه پیشنهاد می دهد، به صورت جدی تحت تاثیر اندیشه های لیست است.

ورود اندیشه های لیست به ایران، ناشی از نفوذ متخصصان و مستشاران آلمانی در ایران، در دوران پهلوی اول و همچنین تاثیر صاحب نظران ایرانی است که در آلمان تحصیل کرده و در دوران رضاشاه، جایگاه مهم اقتصادی داشته اند. استخدام متخصصان آلمانی در سال 1302 در ایران و تاسیس بانک ملی و اداره آن به دست آلمانی ها، از جمله نشانه های حضور و تاثیر اندیشه آلمانی و نظریات فریدریش لیست در ایران دوران پهلوی است.

  • از سخنرانی «مسعود دادبخش» و «حسین سلیمی» در نشست «اقتصاد ملی: دکترین اقتصادی حکومت رضاشاه»
    اهمیت راه آهن از نگاه کاشف السلطنه

    اندیشمندان هوادار احداث راه آهن فواید زیادی برای آن بر می شمردند و راه آهن را برای رونق کشاورزی، صنعت، تجارت، مسافرت و نیز انجام امورات دولتی، لازم و ضروری می شمردند. به اعتقاد آنها با وجود راه آهن، کشاورزان می توانستند ادوات لازم برای تولید بیشتر در حوزه کشاورزی را به آسانی به دست آورند و مازاد تولیدات خود را در بازارهای مصرف جهانی ارائه نمایند (اختر، 1296ه.ق) همچنین تصور می کردند احداث راه آهن در قسمت های مختلف ایران کشت محصولاتی نظیر نیل، قهوه، نیشکر، پنبه و تنباکو را رونقی دوباره می بخشد و باعث احیای آنها در نقاطی می شود که از بین رفته و معدوم شده اند.

    درنتیجه ایجاد راه آهن، «اهالی فقیر و بی استطاعت ایران را که همواره عادت به کار کردن و زراعت دارند» از فقر و مسکنت رهایی می بخشد و زندگی راحتی برای آنها فراهم می کنند. کاشف السلطنه از هواداران احداث راه آهن، برای نشان دادن فواید راه آهن در زمینه کشاورزی، فرانسه را به عنوان مثال ذکر می کند که بعد از احداث راه آهن محصولات آن رو به فزونی گذاشته است. به اعتقاد او، فرانسه قبل از اختراع راه آهن خراب و ویران بود و فقط دهات و ایالات ساحلی آن به خاطر امتیاز طبیعی از زندگی بهتری برخوردار بودند (کاشف، 1306ه. ق: 97 -96) ولی بعد از احداث راه آهن، فرانسه، «نمونه ای از بهشت برین» شده و «وجبی زمین بایر و خراب و غیرمفید» در آن یافت نمی شود (کاشف، 1306ه. ق: 98) زمانی که فرانسه راه آهن نداشت، به خاطر گرانی حمل ونقل، آن مملکت، نه می توانست به تجارت با ممالک دیگر اقدام نماید و نه می توانست محصولات تولید شده در نقاط ساحلی را به نقاط داخلی انتقال دهد. این مساله، موجب شده بود که رعیت به اندازه نیاز سالانه خودشان تولید محصول کنند و برای تولید مازاد سالانه اهمیتی قائل نشوند.  این طرز تفکر، موجبات فقر رعیت و ضعف زراعت و کشاورزی را فراهم می آورد و به جلای وطن زارعین دهات و قصبه ها و در نتیجه به خرابی مملکت می انجامید. قحطی ها و گرانی های پی درپی هم، به خرابی مملکت و فلاکت زارعان می افزود تا اینکه راه آهن در فرانسه ساخته شد و «تمام بدبختی ها را یک مرتبه از رعیت و ملت رفع کرد و مایه آسایش و رفاهیت را فراهم آورد؛ چنان که در هیچ تاریخی یافت نمی شود که از سنه 1845 م. به بعد در یکی از نقاط اروپ قحطی و گرانی محصولات و ماکولات واقع شده باشد» (کاشف، 1306ه. ق: 102 -101) زمانی که در فرانسه قیمت محصولی افزایش پیدا می کند به خاطر سهولت حمل ونقل از آن محصول به قدری وارد می کنند که قیمت آن مجددا به روال سابق باز می گردد به طوری که قیمت محصولات مختلف در فرانسه در طول چهل سال ثابت مانده است. کاشف، بعد از صحبت از این مثال ها از تاریخ فرانسه، جای افسوس و تعجب می داند که در ایران با وجود تلفات فراوان ناشی از قحطی ها به خصوص قحطی آخر سال 1289ه. ق و تلفات فراوان انسانی و خالی از سکنه شدن دهات و روستاها و بیچارگی مردم به فکر دفع بلا نیفتاده اند.

    اغلب قسمت های ایران از خشکسالی و قحطی دچار خسارت می شود و درحالی که در قسمتی از مملکت مردم از قحطی می میرند، در قسمت دیگر به خاطر عدم امکان حمل ونقل، محصولات در انبارها می پوسد و از بین می رود (کاشف، 1306ه.ق: 109 -108) کاشف به دنبال توضیح نقش راه آهن در ترقی فرانسه و نقش آن در آبادانی ممالک و وفور محصولات در مورد ضرورت احداث راه آهن چنین می نویسد: «باری مقصود از این عمل جدیدالوقوع، اهمیت تکمیل حمل ونقل مال التجاره و مناسب تمام کردن قیمت کرایه است که در این زمان تجارت کل روی زمین و منافع محصولی تمام ملل و دول بسته به تکمیل و داشتن آن درجه و امتیاز است که حاصل شده است.

    - از مقاله ای به قلم غلامعلی پاشازاده