آرشیو چهار‌شنبه ۲۵ دی ۱۳۹۸، شماره ۷۲۵۶
اقتصادی
۸
یادداشت

بازار سرمایه و ریسک های سیاسی

افروز بهرامی

ماهیت بازار سرمایه، ایجاد تعادل بین ریسک و بازده است و عموما جذب سرمایه گذاربرای خرید سهام پرریسک در درون بازار، مستلزم بازدهی بالای آن سهم است. در این سطح، عموما منظور از ریسک، دامنه نوسانات قیمتی سهم است که خود متاثر از عواملی مانند چشم انداز سودآوری و میزان موفقیت ناشر سهم در به نتیجه رساندن اهداف تعریف شده برای آن سهم می باشد. لذا، عموما ریسک های غیرسیستماتیک که مختص یک سهم یا حداکثر صنعت مربوط به آن سهم هستند در تصمیم گیری برای خرید از بین سهام مختلف بازار موثر هستند. در مقابل، ریسک هایی وجود دارند که بازار را تحت تاثیر قرار می دهند و در ادبیات مالی به ریسک های سیستماتیک معروف هستند. از جمله این ریسک ها می توان به انواع ریسک های کشوری اعم از ریسک های سیاسی و تجاری اشاره نمود.

در اوایل هفته گذشته شاهد بودیم که در واکنش به شهادت جانگداز سردار دل ها، شاخص بورس کشور کاهش شدید و کم سابقه ای را تجربه کرد. به نحوی که تقریبا تمام سهام بورسی دچار افت قیمت حداکثری در روز اول شدند. ماهیت این رفتار واکنشی سهام، همانند رفتاری بود که با یک ریسک کشوری صورت می گیرد. اما سوال این است که این واکنش تا چه سطحی می تواند ادامه داشته باشد؟

پس از بروز این ضایعه، مقامات ارشد کشوری و لشکری با تاسی از فرمایش مقام معظم رهبری، بر انتقام سخت از امریکا تاکید کردند و متعاقب آن، ترامپ نیز که متوجه رد درخواست خود مبنی بر پذیرش انتقامی همسطح از سوی ایران شده بود، ضمن ابراز نگرانی از پاسخ سریع ایران در توئیتی کاملا نامتعارف، تهدید به حمله به نقاط مختلف ایران و حتی اماکن فرهنگی کشور نمود که واکنش جهانی در پی داشت و نهایتا با اقدام متقابل ایران با حمله به پایگاه عین الاسد مواجه شد. از برآیند این اتفاقات چنین برداشت شد که ریسک تحرکات نظامی ایران و امریکا به میزان بسیار بالایی رسیده است. به همین دلیل، بورس در واکنش به ریسک جنگ -که یک ریسک سیاسی است- کاهش در شاخص را تجربه نمود.

علیرغم افزایش بی سابقه تنش بین ایران و امریکا، به نظر می رسد که هر دو طرف از تبعات ویرانگر بروز تحرکات نظامی آگاهی دارند و این را می توان از اظهارات رسمی سیاستگذاران نیز برداشت کرد. کما اینکه رهبر معظم انقلاب در کنار تاکید بر دفاع تمام قد از منافع کشور، بارها تاکید کرده اند که ایران به دنبال جنگ نیست. در طرف مقابل نیز با توجه به اینکه ترامپ با وعده پایان دادن به جنگ ها و برگرداندن سربازان امریکایی به امریکا در انتخابات به پیروزی رسیده، متوجه ریسک شروع جنگ و عواقب منفی آن در انتخابات آتی ریاست جمهوری است که به معنای پایان دولت وی خواهد بود. بنابراین در کنار تایید افزایش بی سابقه تنش ها، به نظر می رسد که ریسک بروز تحرکات سنگین نظامی بسیار کم تر از آن است که در ظاهر برداشت می شود. لذا، در اینجا باید بین ریسک واقعی جنگ و انتظارات روانی که بر رفتار سرمایه گذاران تاثیر می گذارند تمایز قائل شد. به عبارت دیگر، به نظر می رسد که بازار سرمایه کشور نبایستی بیش از این واکنش نشان دهد و کاهش بیشتر ارزش سهام، صرفا می تواند به دلیل روانی باشد و در چارچوب مالیه رفتاری تحلیل شود و مبنای آن پیش بینی شروع جنگ نیست.

نکته مهم دیگر آن است که در چارچوب ادبیات ریسک کشورها، ریسک سیاسی دارای تعاریف و چارچوب های مشخصی است که از جمله با مواردی مانند تغییر وضعیت سیاسی کشور در اثر تغییر راهبردهای سیاستگذاری، تغییر عالی ترین مقام دولتی و جایگزین شدن فردی با روحیات و جهتگیری متفاوت، بروز تحریم، جنگ و مانند آن تغییر می کند و معمولا توسط موسسات معتبر رتبه بندی، طبقه بندی می شود. از این منظر، تنها موردی که ممکن است در اثر افزایش تنش ها تغییر کند، جنگ است. اما این امر زمانی ارزش خود را (از منظر تصمیمات مالی) از دست می دهد که بدانیم قبلا در اثر وضع شدیدترین تحریم ها بر اقتصاد ایران، عملا وضعیت ریسک سیاسی کشور بر اساس رتبه بندی برخی موسسات اعتبار سنجی به بالاترین میزان رسیده است به عنوان مثال بر مبنای گزارش 2019 موسسه Credento ریسک سیاسی ایران 7 و به معنای بالاترین میزان ریسک لحاظ شده است و اساسا ریسکی بالاتر از آن متصور نمی باشد که جنگ بتواند آن را رقم بزند. بر همین مبنا نیز باید گفت که تمام سرمایه گذاران خارجی کشور اعم از سرمایه گذاران مستقیم و نهادی و سرمایه گذاران کوچک در بازار سرمایه، با پذیرش بالاترین میزان ریسک سیاسی اقدام به سرمایه گذاری در کشور کرده اند و به نظر می رسد میزان بازده مورد انتظار آنها به اندازه ای است که بتواند تقبل این میزان از ریسک را توجیه کند. لذا به طور طبیعی نباید این تنش ها تاثیری بر تصمیمات آنها بگذارد. به عبارت دیگر، کشور هم اکنون درگیر جنگ اقتصادی همه جانبه ای است که عملا منافع تجارت را به حداقل رسانده است و به این دلیل است که تغییر فاز به جنگ نظامی، تاثیر چندانی در شاخص ریسک سیاسی نخواهد داشت. بلکه در نهایت، ممکن است بر ترکیب پرتفوی سهام سرمایه گذاران تاثیر بگذارد، به نحوی که شرکت های با ماهیت آسیب پذیری کمتر از جنگ، مورد استقبال بیشتری قرار گیرند.

در نهایت، در ارتباط با خطر فرار سرمایه از کشور می توان به دو نکته دیگر اشاره کرد: نکته اول در مورد سرمایه گذاری مستقیم خارجی، است که اساسا ماهیت غیرسیال دارد و عموما سرمایه گذاران خارجی سرمایه خود را به ماشین آلات و تجهیزات تولیدی تبدیل می کنند و نقد کردن و انتقال آن به خارج چندان راحت نیست و اتفاقا به همین دلیل ثبات ماندگاری است که معمولا سرمایه گذاری مستقیم خارجی تاثیر مثبت بسیار بیشتری بر رشد اقتصادی دارد.

و نکته دوم آنکه، تحریم های بانکی که امکان انتقال ارز بین ایران و سایر کشورها را بشدت محدود کرده است، در خصوص فرار سرمایه از کشور می تواند به صورت یک مانع مثبت ارزیابی شود. در کنار آن، سیاست های مدیریت ارزی بانک مرکزی که فروش ارز به افراد عادی را تحت نظارت جدی قرار داده است. همچنین فقط تولیدکنندگان نیازمند کالای واسطه خارجی یا سایر اشخاصی که بواسطه فعالیت خود نیازمند ارز هستند مجاز به خرید ارز در نظام بانکی کشور هستند که این امر نیز فرار سرمایه از کشور را دشوارتر می کند و در مجموع این عوامل، باعث می شوند که شوک های منفی به اقتصاد ایران، نوسانات کمتری وارد کرده و ریسک نوسانات ارزی و شاخص های بورسی کمتر باشد.