آرشیو سه‌شنبه ۱۷ دی ۱۳۹۸، شماره ۳۶۱۷
صفحه اول
۱
حرف اول

سردار استعاره ها

سیداحمد فاطمی نژاد

از روز جمعه، 13 دی که حادثه هولناک و غم انگیز ترور سردار سلیمانی اتفاق افتاد، شاهد موج گسترده ای از سوگواری، همدلی و همذات پنداری ایرانیان و غیرایرانیان در این مصیبت بوده ایم؛ به گونه ای که می توان گفت با پدیده ای خاص مواجه هستیم. پدیده ای که از محبوبیت گسترده سردار سلیمانی نشئت گرفته است، این سوال مطرح می شود که محبوبیت سردار سلیمانی از کجا نشئت گرفته است؟ به نظر نگارنده، در پاسخ به سوال بالا باید به نقش استعاره ها و همخوانی فزاینده رفتار و شخصیت سردار سلیمانی با استعاره های استفاده شده توجه کرد. به طور کلی از منظر اغلب زبان شناسان استعاره ها نقش ویژه ای در برسازی واقعیت و صورت بندی گفتمان ها دارند؛ اما نکته مهم این است که میان استعاره و واقعیت تناظر ملموسی وجود داشته باشد. این امر به باورپذیری استعاره ها کمک می کند. استعاره ها در فرهنگ سیاسی ایران نیز به صورت گسترده استفاده می شوند؛ ولی فقدان تناظر میان استعاره و واقعیت گاهی باعث بی اثرشدن استعاره می شود؛ این اتفاقی است که نه فقط درباره سردار سلیمانی رخ نداده؛ بلکه استعاره های استفاده شده به شدت متناظر با شخصیت و منش ایشان بوده است. استعاره هایی که درباره ایشان استفاده شده و می شوند، جنبه مذهبی، فکری، نظامی و ملی دارند. همین مسئله از نکات نیازمند بررسی است که چگونه می توان درباره یک فرد این حجم از استعاره متعارض را به کار برد که در عین حال با شخصیت ایشان نیز منطبق باشد. در زیر مهم ترین استعاره هایی را که چه قبل از شهادت و چه بعد از شهادت ایشان در افواه عمومی و فضای رسانه ای منتشر شده است، بررسی می کنیم:1. استعاره علمدار: در فرهنگ شیعی استعاره علمدار بیش از همه به حضرت عباس (ع) اشاره دارد و آمیزه ای از قدرت این استعاره با جذبه شخصیت آن حضرت باعث شده است که در رویکرد عاشورایی به جایگاه بی نظیری دست یابد. از لحظه ای که خبر ترور سردار سلیمانی در فضای رسانه ای و عمومی مطرح شد، استعاره علمدار نیز به صورت گسترده درباره ایشان به کار رفته است. تناظر جایگاه فرماندهی سردار سلیمانی و حضرت عباس به همراه قرابت جغرافیایی محل شهادت هر دو در کنار نحوه شهادت (به ویژه جدا شدن دست) باعث شده است که استعاره علمدار به شدت متناظر با وضعیت سردار سلیمانی شود و شیعیان مومن عنان از کف بدهند. 2. استعاره سیدالشهدای مدافع حرم: یکی از استعاره هایی که در روزهای اخیر بارها از سمت مداحان درباره سردار سلیمانی به کار رفته، استعاره سیدالشهدا است. در ادبیات مذهبی، علاوه بر امام حسین (ع) این لقب را درباره حمزه نیز به کار می برند. حمزه اولین شهید برجسته از خاندان بنی هاشم در اسلام است که به همراه عده کثیر دیگری در دفاع از پیامبر در جنگ احد به شهادت می رسند. تناظر شهدای احد با شهدای مدافع حرم و برجستگی حمزه و سردار سلیمانی در میان این دو دسته و به ویژه وضعیت پیکر آنها باعث ملموس شدن این استعاره درباره سردار سلیمانی می شود. 3. استعاره مالک: مالک اشتر را دست راست حضرت علی (ع) می دانستند و در برهه های مختلف جان فشانی های زیادی کرده بود؛ به نحوی که در فرهنگ شیعی به جایگاهی اسطوره ای دست یافته است. در این بین به نظر می رسد جایگاه فرماندهی نظامی سردار سلیمانی به همراه روحیه مردمی و صلابت ایشان باعث شده است که این استعاره یکی از موفق ترین استعاره ها باشد. جنگ با داعش در محدوده عراق و سوریه نیز می تواند یادآور فتوحات مالک در صفین باشد. 4. استعاره ژنرال: برخلاف موارد بالا که همگی مذهبی بوده و عمدتا از سوی داخلی ها مطرح شده است و عامل هواداری ایشان از سردار سلیمانی است، این استعاره عمدتا از سمت غربی ها و سکولارهای ایرانی مطرح شده است. به طور مثال در گزارش های خبری می بینیم که حتی برخی سلطنت طلبان نیز سلیمانی را یک ژنرال زبده و استراتژیست در حد ژنرال رومل یا ژنرال شارل دوگل مطرح می کنند یا برخی رسانه ها مانند بی بی سی جهانی او را «فرمانده سایه» می دانست. در همین راستا، برخی نیز سردار سلیمانی را هم رده سرداران مشهور ایرانی نظیر سورنا و امام قلی خان معرفی می کنند. این استعاره نقش بی بدیلی در جذب نوجوانان، ملی گرایان و عظمت طلب های ایرانی به سمت سلیمانی داشته است؛ به ویژه اینکه سردار سلیمانی را یکی از عوامل اصلی گسترش نفوذ ایران تا سواحل مدیترانه می دانند.  5. استعاره کهنه سرباز: در فرهنگ غربی و به ویژه آمریکایی، کهنه سربازان از مشروعیت و محبوبیتی حتی بالاتر از سربازان فعال در جنگ های جاری برخوردار هستند. در سال های اخیر با گسترش رسانه های اجتماعی و خبری این لفظ در بین اصحاب مطالعه ایرانی نیز به نحو گسترده ای شیوع یافته است. یکی از خصلت های معروف کهنه سربازان بی طرفی در سیاست جاری و خط بندی های حزبی است و به عنوان نمادهای حفاظت از وطن مطرح هستند؛ هرچند با توجه به جنگ هشت ساله، ایران کهنه سربازان زیادی دارد؛ اما به نظر می رسد این استعاره بیش از هر کسی درباره سردار سلیمانی صدق می کند و شاید همین امر باعث شده است که حتی معترضان 88 نیز برای ایشان سوگواری کنند. 6. استعاره نگهبان: نگهبان به لحاظ زبان شناسی واژه ای است با بار مثبت. مدل آموزش، رسانه ها، شعرهای کودکانه و مثل ها نیز در بازنمایی این استعاره بسیار موثرند. نقش سردار سلیمانی به عنوان فردی که نگهبان امنیت ایرانیان بوده، در این مسیر جان فشانی کرده و موفقیت داشته است، باعث صدق استعاره نگهبان درباره ایشان می شود؛ به ویژه اینکه «وقتی که ما خواب بودیم، ایشان به شهادت رسیدند». 7. استعاره منتقم: انتقام به ویژه از نظر احساسی بسیار جذاب است؛ همین امر یکی از ژانرهای محبوب فیلم های سینمایی بوده و در سریال هایی مانند مختار نیز باعث جذب مخاطب می شود. علاوه بر این بخش عظیمی از گفتمان شیعی بر محور انتقام حق های زایل شده می چرخد و در همین چارچوب یکی از وعده های الهی پس از ظهور حضرت مهدی (عج) انتقام از ستمکاران است. در این فضا، سردار سلیمانی به عنوان شخصیتی بازنمایی شده که منتقم ایرانیان شیعه از آمریکا، داعشی ها و دیگر دشمنان بوده است؛ بنابراین استعاره منتقم نیز به شدت غرور انگیز و تحریک کننده بوده و باعث علاقه مندی به سردار سلیمانی شده است. 8. استعاره مظلوم: مظلوم در فرهنگ های مختلف محبوب یا دست کم قابل ترحم است. در فرهنگ شیعی این نگاه به شدت غالب است و به دوام فرهنگ عاشورا کمک کرده است. نحوه شهادت و غافل کشی ایشان آن هم به دستور «شقی ترین» مردمان باعث تناظر استعاره مظلوم با وضعیت سردار سلیمانی شده است؛ بنابراین لفظی که این روزها در شبکه های اجتماعی دست به دست می شود و شهادت سلیمانی را «روضه مجسم» می خواند. استعاره های متعدد به محبوبیت فزاینده شهید سلیمانی کمک کرده و باعث تبلور ناسیونالیسم ایرانی- شیعی شده است. چه خوب است که از این فرصت استفاده کرده و جایگاه نمادین و بی طرفانه ایشان را برای وحدت جامعه و تداوم حیات آن به کار ببریم؛ امری که یکی از دغدغه های اصلی این سردار شهید بود.