آرشیو سه‌شنبه ۱۷ دی ۱۳۹۸، شماره ۳۶۱۷
جامعه
۱۲

غربت های خاک سفید؛ از بولدوزردرمانی تا طردشدگی

مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه با همکاری معاونت رفاه اجتماعی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی  قصد دارد در قالب مجموعه ای از گزارش های موردی و میدانی نمودهای آشکار و حاد فقر و نابرابری در جامعه را به تصویر بکشد تا از این طریق مسائل و مصائب فقرا را به گوش سیاست گذاران و نهادهای حاکمیتی و عمومی برساند. شاید از این طریق روزنه ای برای ساماندهی و رسیدگی و مقابله با ریشه های بروز این وضعیت گشوده شود. در گزارش پیش رو به وضعیت زندگی غربت های محله خاک سفید پرداخته شده است.

غربت ها یا به اصطلاح عامیانه همان غربتی ها دسته ای از کولی های هندی به شمار می آیند که در گذشته در منطقه خراسان شمالی و بابل ساکن بوده اند و به مشاغلی مثل آهنگری، خراطی (چوب تراشی) و تولید ابزارآلات ساده می پرداخته اند. زنان غربت محصولات تولیدی خود را به روستاییان، کشاورزان و عشایر با روش های خاص خود که به آن ها دوری (نوعی فروش همراه با سماجت) می گویند، می فروختند. غربت ها هیچ گاه تن به کار دائمی و استخدام طولانی مدت نمی داده اند و به لحاظ تاریخی همواره خویش فرما بوده اند و کسب وکارشان مبتنی بر مبادله سازمان بوده است. خدمت مشخصی را در ازای دریافت پولی ارائه کرده و زمان آن را هم خودشان معلوم می کردند. با اصلاحات ارضی و گسترش شهرنشینی این مشاغل از بین رفت و غربت های مازندران در شهرهای بزرگ به دست فروشی و اسفند دودکردن و گدایی مشغول شدند. غربت های مهاجر به تهران در آغاز به صورت عمده در محله خاک سفید حکیمیه در حاشیه شمال شرقی تهران، جنوب اتوبان زین الدین ساکن شدند و  این محله را در اواخر دهه 50 شکل دادند. گرچه زمین رایگان در این منطقه و نیز امکان ساخت وسازهای غیرقانونی و غیراصولی به مرور این محله را به مقصد مناسبی برای مهاجران شهرستانی و طبقات فرودست و آسیب دیده تهرانی مانند معتادان و بزهکاران تبدیل کرد، اما غربت ها به علت ویژگی های فرهنگی و الگوهای شغلی شان همواره همچون اقلیتی پیوندناپذیر با جامعه اکثریت باقی ماندند و مناسبات و روابط درونی و سنتی خود را حفظ کردند.

این محله در سال 79 به دلیل شیوع بیش از حد بزه و اعتیاد، تخریب و از نو ساخته می شود. امروزه خیابان های اصلی این محله مثل خیابان زهدی و خیابان بیست متری ولیعصر در ظاهر تفاوت چندانی با سایر مناطق جنوب شهر و حاشیه تهران ندارند، خیابان هایی شلوغ و پر از مغازه های صافکاری، نقاشی، سوپرمارکت و... . این خیابان های اصلی چیزی از گذشته و زندگی پنهان ساکنان کنونی محله به ما نمی گویند. سرنوشت محله را باید در جای دیگری جست وجو کرد. به یکی از پارک های اصلی محله به نام پارک غربت می رویم تا با اهالی هم صحبت شویم. از زنی که می گوید از اهالی قدیمی محله است، از وضعیت گذشته و امروز غربت ها در محله می پرسیم: «این محله قدیم ها این شکلی نبود. محله را زیر و رو کردند. بیست سال پیش اگر در جزیره (جزیره نام قدیمی محله غربت نشین خاک سفید بوده است که سال 79 تخریب شد) قدم می گذاشتی، بچه سه ساله جلویتان را می گرفت و می گفت: «چی می خواهی؟» یعنی منظورش این بود که چه موادی می خواهی؟ در جزیره زن های غربت ردیف جلوی در خانه هایشان می نشستند تا به کسی که به محله می آید، مواد بفروشند. من خودم جوان که بودم، بارها برادرم را تا جزیره دنبال کردم تا نگذارم مواد بخرد؛ اما زورم به او نمی رسید، آخرش هم آن قدر مواد کشید که اوردوز کرد و مرد.

 خانه های این غربت ها مثل لانه مورچه همگی به هم راه داشت، می گفتند از زیر خانه هایشان کانال کنده اند تا وقتی مامور می آمد بتوانند فرار کنند. یک شب کلی مامور آمد، ریختند و جزیره را خراب کردند. شب سه تا کانتینر آمد، در یکی مردها را، در یکی زن ها را و در یکی هم بچه ها را جمع کردند و بردند و تا صبح با بولدوزر خانه هایشان را خراب کردند. چند نفری شان را گرفتند و حکم های سنگین دادند. 

بقیه را هم که آزاد کردند و نفری چند میلیون به عنوان پول زمین هایشان دادند. آن غربت ها آمدند در جاهای مختلف محله پخش شدند. فکر کردند این طوری همه چیز حل شده است. درحالی که همه چیز را بدتر کردند. این غربت ها مثل یک غده سرطانی بودند، وقتی همه شان در همان جزیره جمع شده بودند، همان جا بودند و با کسی کار نداشتند، اما الان این غده همه جا پخش شده است، همه جا هستند. همه کاره این محله همین غربت ها هستند، از همه پول دارترند. بچه های ما را خراب می کنند. جوان هایمان را دزد و معتاد می کنند. وقتی هوا تاریک می شود، جوان ها همین جا ردیف می نشینند و مواد می کشند. همین پارک را نگاه کنید. دو قسمت است؛ آن قسمت مال غربت هاست، این طرف برای ما و افغان هاست».

از لحن و صحبت های این زن و اطرافیانش که گفته هایش را تایید می کنند، پیداست هیچ دل خوشی از غربت ها ندارند و اظهارنظرهای شان نمی تواند خالی از پیش داوری هایی که درباره این جماعت دارند، باشد.

 به سراغ دو، سه نفری که از ظاهرشان پیداست، غربت هستند و آن سوی پارک نشسته اند، می رویم؛ اما گویا تمایلی به گفت وگو ندارند و با اکراه به سوال ها پاسخ می دهند. ظاهر و پوشش افراد این سوی پارک تفاوت چندانی با اهالی ایرانی و افغان محله ندارد و فقط از جثه درشت و رنگ پوست شان می توان حدس زد که غربت هستند. از یکی از آنها می پرسم با وجود سکونت 40ساله شان در این محله از اینکه هنوز به آنها غربت می گویند، ناراحت نیست؟ با تمسخر می گوید: «چرا باید ناراحت باشیم؟ ما غربت هستیم دیگر. مگر تایی بودن چه افتخاری دارد که ما از غربت بودن مان ناراحت باشیم؟» تایی در زبان غربت ها به معنای غیرغربت است. به نظر می رسد برخلاف ذهنیت عمومی که در آن لفظ غربتی برای نوعی تحقیر و توهین به افراد به کار برده می شود، در بین خود غربت ها این لفظ هیچ گونه سویه منفی ندارد و اصالت آنها را بیان می کند. آنها هم با افتخار این غریب بودن و تمایزیافتگی از جامعه اکثریت را اعلام می کنند.

برای پرس وجو از وضعیت زندگی غربت ها و آسیب های شان به خانه علم جمعیت امام علی در محله می رویم که شاید 10 سالی است در این محله فعالیت دارد و کم و بیش بین بعضی اهالی شناخته شده است. 

با یکی از مددکاران جمعیت همراه می شویم تا نگاه دقیق تری به محله بیندازیم. در کوچه پس کوچه های محله علاوه بر اینکه بافت معماری بناها غیررسمی تر و نخراشیده تر می شود، هر چند متر در میان دالان هایی به چشم می خورد که یک نفر به زحمت می تواند از آن عبور کند و در انتهای آن در یک خانه قرار دارد. همراه مان از جمعیت امام علی می گوید این کوچه ها از دوران قبل از بولدوزر درمانی به یادگار مانده است و گویا پیش ترها هر کوچه یک در هم داشته؛ اما به تازگی در ها را برداشته اند. پسربچه هایی در کوچه ها مشغول بازی هستند که شاید بزرگ ترین شان هشت سال داشته باشد؛ اما با وجود سن کم شان چنان خلاقیتی در ترکیب ناسزاها به خرج می دهند و خانواده های همدیگر را چنان مورد عنایت قرار می دهند که شنونده را به تعجب وامی دارند. گویی در این سن از بر بودن ناسزاهای رکیک تر نشانه ای از قدرت و بلوغ باشد. دری، از اعضای تیم روان شناسی و مددکاری جمعیت، درباره وضعیت غربت ها در محله چنین می گوید: «برعکس آنچه در اذهان عموم درباره این محله وجود دارد، خاک سفید بیشتر از آنکه درگیر فقر مادی باشد، درگیر فقر فرهنگی و فکری است. وضعیت مادی غربت های خاک سفید به اندازه غربت های محله های دروازه غار و لب خط بغرنج نیست. به یک معنا می توان گفت غر بت های خاک سفید جزء اقشار مرفه این طایفه هستند؛ مثلا از میان غربت های این محله کمتر کسی هست که دست فروشی کند یا زن و بچه اش را سر چهار راه بفرستد. اگر به خانه یکی از این افراد بروید، می بینید که وضعیت زندگی شان چندان بد نیست. در خانه های شان ال سی دی 40اینچی و گوشی های آن چنانی دارند؛ اما خب همین خانواده فرزندانش را به مدرسه نمی فرستد. درآمد اکثر غربت های این منطقه از راه فروش مواد بوده است. کلا میلی به کار کردن ندارند. الگوی کار، الگوی روابط خانوادگی، الگوی هویت و خیلی مسائل دیگر برای غربت ها بسیار متفاوت با پیش فرض های پذیرفته شده برای ماست؛ مثلا الگوی فعالیت اقتصادی بین غربت ها غالبا چنین است که مرد یا کار نمی کند یا اگر درآمدی هم داشته باشد، اکثرا از همین راه فروش مواد است. در عوض زنان و نوجوانان کار می کنند. پسربچه ها از سنین کودکی در همین کارخانه های اطراف سرتپه کار می کنند؛ اما هرچه بزرگ تر می شوند، با توجه به الگوهای پیش چشم شان در محله و درگیر شدن شان با مواد مخدر و همین طور آشنایی با راه های آسان تر پول درآوردن به سمت کارهای خلاف کشیده می شوند. ابتدا از دله دزدی و کیف قاپی شروع می شود که اینها برای نوجوانان از یک سو تفریح و از یک سو معیار به رسمیت شناخته شدن از سوی دوستان و خانواده محسوب می شود و با بزرگ تر شدن هم کمیت و هم کیفیت این دزدی ها جدی تر می شود».

دری درباره الگوی روابط خانوادگی غربت ها این چنین ادامه می دهد: «مفهوم خانواده در میان غربت ها در مقایسه با معنایی که این مفهوم نزد ما دارد، بسیار متفاوت است. این موضوع مسئله ای پذیرفته شده برای آنهاست. به طورکلی فاصله ای که بین بلوغ جنسی و ازدواج کودکان و نوجوانان وجود دارد، بسیار کوتاه و بعضا نزدیک به صفر است.

 به این شکل که یک کودک 10-12 ساله در نخستین آشنایی خود با جنس مخالف، او را به خانواده معرفی می کند، اگر خانواده زندگی مشترک این دو را پذیرفتند که هیچ، اما اگر نپذیرند این دو نوجوان باهم فرار می کنند. اکثرا به همان شمال کشور و منطقه بابل می روند و بعد از بازگشت، خانواده خواه ناخواه باهم بودن آنها را به رسمیت قبول می کند. البته کمتر پیش می آید که خانواده ای انتخاب فرزندش را رد کند، مگر اینکه فرد مورد نظر غیرغربت باشد که غربت ها با آنها سر ناسازگاری داشته باشند. 

اغلب این زندگی های مشترک بدون ثبت رسمی انجام می شود که این به خودی خود به آن معناست که کودکی که به دنبال این رابطه در فاصله ای کوتاه به دنیا می آید، صاحب شناسنامه و هیچ اوراق هویتی دیگری نخواهد بود.

این موضوع هم برای غربت ها ایجاد مسئله نمی کند و میزان حذف و طرد آنها از جامعه اکثریت به حدی بالاست که احتمالا از اساس متوجه کمبودها و فقدان هایی که بر اثر عدم هویت به صورت پیشینی با آنها دست به گریبان هستند، نمی شوند. مثلا پدر یک کودک در مقابل اصرار مددکاران خانه علم برای گرفتن شناسنامه برای کودکش این طور استدلال می کند که «پدر من که شناسنامه نداشته، من هم که ندارم، بچه من شناسنامه می خواهد چه کار؟». دری تاکید می کند این موارد را نمی توان در مواجهه نخست با غربت ها دریافت کرد؛ چراکه این مسائل برای آنها به قدری عادی است که وقتی درباره خودشان صحبت می کنند، به این مسائل اشاره نمی کنند بلکه تنها در ارتباط طولانی مدت با آنها و از لابه لای حرف هایشان می توان به این تفاوت در الگوهای شغلی و الگوهای هویت یابی پی برد. او برای نمونه به چنین مواردی اشاره می کند: «ما برای اینکه با خانواده های غربت ارتباط برقرار کنیم و از آنها اجازه عضویت کودکانشان در خانه علم و آموزش را کسب کنیم، دردسرهای زیادی داریم. آنها به غیرغربت ها یا همان تایی ها ابدا اطمینان ندارند. به طورکلی ارتباط برقرار کردن با غیرغربت ها را خطرناک و گویی باعث تهدید شیوه زندگی و آداب ورسومشان می دانند. مثلا یک پدر غربت اجازه نمی دهد فرزندش ساعت پنج به بعد در خانه علم بماند و در کلاس ها شرکت کند اما ما متوجه می شویم همان پدر ساعت 12 شب دخترش را برای خرید مواد روانه خیابان کرده است. بیشترین میزان اختلاف آنها هم با افغان هاست. افغان ها و غربت ها درست نقطه مقابل یکدیگرند. افغان های این منطقه برعکس غربت ها از فرهنگ بسیار بسته ای برخوردارند که به این دلیل واقعا فرزندانشان و به ویژه دخترانشان را تحت فشار قرار می دهند. یا مثلا مردها در خانواده های افغان به قدری سخت کوش هستند که اغلب در سنین پایین ازکارافتاده می شوند. این تفاوت ها بین این دو قومیت در اکثر موارد بسیار بالاست که منجر به اختلاف و درگیری میان آنها می شود و هرکدام به نوبه خود سعی دارند از ایجاد ارتباط خانواده و فرزندانشان با «غیر» جلوگیری کنند».

برخلاف نیت اولیه ما برای تهیه گزارشی از وضعیت زندگی غربت ها از زبان خودشان، این هدف به دلایل پیش گفته محقق نشد و چنانچه روشن است، اطلاعات ارائه شده در این گزارش نیز از آنجا که از زبان غیرغربت ها تهیه شده است، ممکن است با تجربه زیسته و واقعیات زندگی آنها منطبق نباشد یا حاوی اغراق و بزرگ نمایی هایی از زندگی واقعی آنها باشد. باوجوداین آنچه روشن است، این است که غربت ها با وجود کثرت جمعیت و مدت طولانی سکونتشان در این کشور همچنان به معنای واقعی کلمه مطرود و محذوف از جامعه کل به حساب می آیند. این طردشدگی را از نام آنها، از انزوای خودخواسته شان و از منزوی سازی آنها توسط جامعه می توان دریافت. جنبه های گوناگون این طردشدگی یکدیگر را تشدید می کنند و باعث تعمیق انزوای این اقلیت از جامعه و افزایش آسیب هایشان می شود.