آرشیو پنج‌شنبه ۲۶ دی ۱۳۹۸، شماره ۴۸۰۵
صنعت، معدن و بازرگانی
۳

تصویر آماری از نقش معدن در اقتصاد

دنیای اقتصاد : نقش معدن و صنایع معدنی در اقتصاد از چه جنبه هایی اهمیت دارد؟ ارزیابی ها نشان می دهد بخش معدن کشور از لحاظ «نیاز انسان به مواد معدنی»، «گردش مالی بخش معدن در جهان»، «تجارت خارجی بخش معدن و صنایع معدنی»، «ارزش منابع طبیعی ایران» و «ذخایر معدنی ایران و جهان» دارای اهمیت است. در گزارش پیش رو به بهانه «دهمین همایش چشم انداز صنعت فولاد و معدن ایران با نگاهی به بازار» که با ابتکار گروه رسانه ای «دنیای اقتصاد» برگزار می شود، صورت وضعیتی از بخش معدن و صنایع معدنی ایران و جهان ارائه شده است.

در گزارش وال استریت، نفت، گاز، زغال سنگ، جنگل و چوب، طلا و نقره، مس، اورانیوم، آهن خام و فسفات که همگی از منابع مهم جهانی هستند، به عنوان شاخص ثروت در نظر گرفته شده اند. با این رویکرد کشورهای «روسیه»، «آمریکا»، «عربستان»، «کانادا»، در رتبه های اول تا چهارم جهان و «ایران» با 3/ 27 تریلیون دلار از منابع زیرزمینی طبیعی در رتبه پنجم دنیا قرار می گیرد. از دیگر موضوعاتی که اهمیت معدن و صنایع معدنی را بیش از پیش نمایان می کند این است که هر فرد در یک زندگی استاندارد به 1400 تن مواد معدنی، فلزات و سوخت نیاز دارد که 15 تن آن را فلزات پایه تشکیل می دهد.

گردش مالی بخش معدن در جهان حاکی است، از 8هزار میلیارد دلار گردش مالی بخش صنعت دنیا در سال، 2/ 2 هزار میلیارد دلار آن (حدود 30 درصد) مربوط به بخش معدن است. ارزیابی ها نشان می دهد که از 1808میلیون تن فولاد در جهان سهم ایران 5/ 24 میلیون تن است. از 7300میلیون تن تولید زغال سنگ در جهان سهم ایران حدود 2 میلیون تن، از 4200میلیون تن تولید سیمان در جهان سهم ایران برابر با 53 میلیون تن، از 2200میلیون تن تولید سنگ آهن در جهان، سهم ایران برابر با 76 میلیون تن و از 5/ 20 میلیون تن تولید مس در جهان، سهم ایران حدود 24/ 0 میلیون تن است.

در بخش تجارت خارجی هم ایران در بخش معدن و صنایع معدنی با صادرات 2/ 9 میلیارد دلار در سال 1397، سهم 21 درصد از ارزش کل صادرات کشور را به خود اختصاص داده است. فولاد و محصولات فولادی با 9/ 8 میلیون تن به ارزش 1/ 4 میلیارد دلار در رتبه اول صادرات زنجیره معدن قرار دارد. مطالعه ارزیابی ذخایر معدنی ایران براساس گزارش بین المللی USGS که توسط کمیسیون معادن و صنایع معدنی اتاق ایران ارائه شده نشان می دهد از ذخایر معدنی جهان، 44 تیپ ماده معدنی گزارش شده است. این در حالی است که برای ذخایر معدنی ایران 35تیپ ماده معدنی گزارش شده است. در ذخایر معدنی جهان سنگ آهک، سنگ لاشه، بالاست، سنگ گچ و سنگ نمک دیده نشده است، این در حالی است که این مواد معدنی در ذخایر معدنی ایران براساس گزارش مرکز آمار آورده شده است. ذخایر شن و ماسه در هیچ کدام از گزارش های USGS و مرکز آمار ایران آورده نشده است. ارزیابی ها نشان می دهد سهم بخش معدن از تولید ناخالص داخلی جهانی، 1/ 5 درصد است. سهم معدن از GDP سال 2017 در آفریقای جنوبی 8 درصد، سهم شیلی 10 درصد، سهم استرالیا 6 درصد و سهم روسیه 5/ 8 درصد است. اما سهم معدن از اقتصاد ایران چقدر است؟ مجموع ارزش تولیدات صورت گرفته در بخش معدن طی سال 1396 حدود 3/ 1 میلیارد دلار بوده است که نشان دهنده سهم 7/ 0 درصدی این بخش از GDP است. این در حالی است که سهم معدن از GDP کشور طی 60 سال گذشته بیشتر از یک درصد نبوده است. سهم نزولی معدن از GDP طی پنج سال براساس آمار بانک مرکزی از رقم 03/ 1 درصد سال 91 به 68/ 0 درصد در سال 1396 رسیده است. در محاسبه سهم معدن در اقتصاد داخلی نمی توان فقط به دستاوردهای استخراج از معادن توجه داشت، بلکه باید یک زنجیره ارزش افزوده ای را در نظر داشت که مصالح ساختمانی، گچ و... هم در آن نقش دارند، به معنای اینکه ساخت وساز یک خانه هم بدون محصولات معدنی امکان پذیر نیست. در این گزارش همچنین سهم مستقیم و غیرمستقیم بخش معدن از تولید ناخالص داخلی جهانی، 5/ 10 درصد اعلام شده است. در سال 2015 در آمریکا به میزان 80 میلیارد دلار ارزش مواد معدنی تامین شده است و در چرخه بعدی به 630 میلیارد دلار رسیده، در صنایع پایین دستی نیز به 2هزار و 400میلیارد دلار رسیده و 30برابر شده است. با تحقق و در نظر گرفتن کل زنجیره پایین دستی مواد معدنی، سهم معدن در تولید ناخالص داخلی ایران تا 20 درصد خواهد بود. سهم معدن از اشتغال مستقیم جهانی 30 میلیون نفر است. معدن جزو حوزه هایی است که باعث اشتغال پایدار متوازن و افراد بومی می شود. متوسط ضریب اشتغال غیرمستقیم بخش معدن در جهان، 7 نفر است و در بین حوزه کشاورزی، حوزه آموزش، گردشگری و بانکداری بیشترین اشتغال غیرمستقیم را ایجاد می کند. سهم معدن از اشتغال مستقیم و غیرمستقیم جهانی حدود 2/ 5 درصد است (200 میلیون نفر). تعداد شاغلان مستقیم معادن در حال بهره برداری ایران براساس گزارش مرکز آمار در سال 1396، حدود 96 هزار نفر است. با احتساب ضریب ایجاد شغل غیرمستقیم در بخش معدن (معادل 7 نفر)، جمع اشتغال مستقیم و غیرمستقیم معدن ایران برابر 768 هزار نفر است.

با توجه به سند چشم انداز 1404 و تولید 700میلیون تن ماده معدنی، توجه ویژه به بخش معدن و صنایع معدنی به عنوان یک صنعت خودکفا (معدن به جای نفت) می تواند نقش موثری در رشد اقتصادی کشور داشته باشد. اهمیت بخش معدن و صنایع معدنی و نقش درآمدهای حاصل از آن برای پوشش بیش از 60درصد از درآمدهای نفتی کشور خواهد بود. ایران یک درصد از ذخایر معدنی خود را بهره برداری می کند، در حالی که نرم جهانی حدود 5 درصد است. در صورتی که ایران با نرم جهانی از ذخایر معدنی خود بهره برداری کند، چند برابر درآمدهای نفتی حاصل می شود. در بحث مقایسه ایران با سایر کشورها، باید اصل تطابق بین هزینه و درآمد (قدرت خرید) و دسترسی به زیرساخت ها را مدنظر قرار داد.

در دهمین دوره همایش و نمایشگاه «چشم انداز صنعت فولاد و معدن ایران با نگاهی به بازار» که هفته آینده با ابتکار گروه رسانه ای «دنیای اقتصاد» و همکاری مجتمع فولاد مبارکه اصفهان و شرکت معدنی و صنعتی چادرملو برگزار می شود، هفت محور «پایش طرح جامع فولاد بر اساس شرایط کنونی»، «صادرات در مواجهه با چالش های بین المللی و داخلی؛ استفاده از ظرفیت تهاتر»، «فروش داخلی؛ بورس کالا؛ مشکلات و راهکارها»، «برنامه عملیاتی احیا و فعال سازی معادن کوچک مقیاس؛ مسوولیت ها و اختیارات»، «بومی سازی و رونق تولید در صنعت فولاد»، «انرژی، آب، محیط زیست و اقتصاد چرخه ای در بهره وری صنایع فولاد و سنگ آهن» و «بهره وری، نوآوری و تکنولوژی؛ ارتباط موثر و کارآمد صنعت و دانشگاه و اثرات اقتصادی آن» بررسی خواهد شد. علاقه مندان برای کسب اطلاعات بیشتر درباره این همایش می توانند با شماره تلفن های 42710180 و 42710186 تماس بگیرند یا به وب سایت http:/  / events.den.ir مراجعه کنند.