آرشیو چهار‌شنبه ۱۸ دی ۱۳۹۸، شماره ۳۶۱۸
جامعه
۱۳

همزمان با تشییع پیکر شهیدسلیمانی بیش از 50 نفر از هموطنان جان باختند

سهم تدبیر در تجمعات بزرگ

محمد باقرزاده

مراسم وداع با سردار شهید سلیمانی از همان ساعات اول با انتقاداتی همراه شد و بعضی از مردم و حتی کارشناسان مدیریت بحران از لزوم توجه بیشتر و جدی تر به مدیریت این مراسم سخن گفته اند. علاقه ایرانیان به «قاسم سلیمانی» به حدی است که درصد فراوانی از مردم شهرها و روستاهای مختلف سعی کردند خود را به یکی از مراسم تشییع در شهرهای مختلف برسانند و اوج این ازدحام هم روز آخر و در کرمان به نمایش گذاشته شد؛ ساکنان استان کرمان، سلیمانی را فرزند شهر و دیار خود می دانستند و از روزهای پیش خود را آماده شرکت در مراسم نهایی کردند، اما به نظر می آید نحوه مدیریت این مراسم، پاسخ گوی این سطح از علاقه و ازدحام مردم نبود و حالا خبر رسیده که ده ها نفر در مراسم دیروز جان خود را از دست دادند و صدها نفر هم روانه تخت بیمارستان شدند. این حادثه و تلفات در حالی است که پیش از این هم افرادی نسبت به نحوه مدیریت مراسم تهران انتقاداتی را مطرح کردند؛ منتقدان می گفتند که مراسمی به این بزرگی و تشییع فردی با این اهمیت و محبوبیت باید منسجم تر و منظم تر برگزار می شد که هم اهمیت سردار سلیمانی را برای مردم ایران نشان دهد و هم علاقه مندان سردار با رضایت بیشتری مراسم را ترک کنند. ماجرا اما به این شکل پیش نرفت و در کرمان ده ها نفر جان خود را از دست دادند. دلیل این حادثه و راهکارهای مقابله با حوادث مشابه احتمالی حالا پرسش های مهمی است که پس از حادثه دیروز مطرح می شود و پاسخ دقیق به آنها می تواند مانع از تلفات مشابه در آینده شود.

توضیحات عکاسی که حادثه را پیش بینی کرده بود

«آقا هیچ کسی حرف گوش نمیده. این داربست در هنگام ورود پیکر خواهد شکست. مگه دفن من هست که داربست این شکلی زدید؟ میلیون ها نفر دارن وارد کرمان میشن». این اولین نوشته «علی قنبرلو»، عکاس یک خبرگزاری است که از تهران و برای پوشش مراسم تشییع سردار سلیمانی به کرمان سفر کرده است. قنبرلو ساعتی پس از این نوشته، از تغییر داربست به شیوه خطرناک هم نوشت: «آدم را به غلط کردن می اندازند. داربست را گسترش دادند، ولی همان داربست است. به علت اینکه نمی خوام ثبت کننده تصاویر مرگ هم وطنانم باشم، همین الان کرمان را... ترک می کنم. امیدوارم آمار تلفات صفر باشد، ولی تجربیاتم بالای 50 نفر را هشدار می دهد». هشدار این عکاس رسانه ای در نهایت هم عملی شد و تا لحظه تنظیم این گزارش دست کم 56 نفر جان باختند. پرسش اما این است که نحوه مدیریت این مراسم بزرگ به چه صورت بود که یک عکاس هم پیش بینی حادثه و جان باختن شهروندان را داشت؟ قنبرلو دراین باره به «شرق» می گوید: «من در مراسم تشییع پیکر پدر و مادر سردار و چند مراسم دیگر بودم. در تشییع شهید اله دادی که خود آقای سلیمانی حضور داشته هم بودم. ارادت مردم استان کرمان به قاسم سلیمانی کاملا برای من آشکار بود و می دانستم که حتما امروز شلوغی بی سابقه ای رخ خواهد داد. من با توجه به شناختی که از مردم منطقه داشتم، می دانستم که چه ازدحامی خواهد شد. این مردم حاضر بودند خود را فدای سردار سلیمانی کنند و پس از شهادتش هم واضح بود که سعی می کنند در نزدیک ترین حالت ممکن با پیکر سردار وداع بگویند». او می گوید که برخی از مسئولان این پیش بینی محتمل را نداشتند یا اگر داشتند هم کار دقیقی انجام ندادند: «مردم انتظار داشتند که مدیریت مسئولان این طور نباشد. الان بحث این است که بالاخره حاج قاسم شهید شده و دیگر شاید نیاز به این همه ملاحظه امنیتی نبود. من دیدم دور محل دفن را داربست گذاشته بودند و داربست هم مربوط به بنر بود و به درد کنترل مردم نمی خورد؛ یعنی داربستی بود که با یک فشار ساده از هم می پاشید. غیر از این باید یک شیب به بیرون داشته باشد که اگر مردم فشار آوردند، این شیب باعث شود که داربست پایین نیاید و حالت نگه دارنده داشته باشد». این عکاس خبری می گوید از اول صبح چنین هشداری را به مسئولان حاضر در مراسم هم داده، اما توجهی به آن نشده است: «من به مسئولان هم گفتم، ولی گفتند تو کار خود را انجام بده و به شما ربطی ندارد. رفتم و برگشتم، دیدم همان داربست را بزرگ تر کردند و گفتند دیگر این فرد را راه ندهید داخل، چون دارد تشنج ایجاد می کند». آن طور که قنبرلو می گوید، حادثه بیرون از این مکان و داربست رخ داده و دیگر اجازه ورود به مردم داده نشده: «این اتفاق بیرون آن منطقه بود. فوتی اول کنار خیابان آزادی بود و بعد هم دیگر اجازه ورود ندادند و پیکر را انتقال دادند، اما همان داربست هم دوام نیاورد». آن طور که شاهد عینی مراسم امروز می گوید، بخشی از حادثه به اشتیاق و علاقه مردم و تلاش آنها برای نزدیکی به پیکر سردار سلیمانی برمی گردد: «مردمی که زیر دست و پا مانده بودند، بعد از نجات یافتن باز به سمت خودروی حامل پیکر هجوم می بردند. طرف بلند می شد و دوباره به دنبال جمعیت می رفت. یعنی این قدر عشق و علاقه شان زیاد بود که از جان خود می گذشتند». این عکاس خبری به «شرق» می گوید که پس از حادثه مسئولانی به او فشار آوردند که «تو از کجا می دانستی چنین اتفاقی رخ می دهد؟»

در تجمعات بزرگ متحرک چه باید کرد؟

جان باختن انسان ها در تجمعات بزرگ، پیش از این هم رخ داده و موضوعی مربوط به یک شهر و جغرافیای خاص نیست؛ حادثه منا، مراسم واتیکان، ورزشگاه آزادی و ده ها مورد مشابه دیگر در ایران و دنیا وجود دارد که افرادی به دلیل ازدحام جمعیت جان خود را از دست داده اند. در چنین مواقعی مردم و مسئولان چه کاری باید انجام دهند و چگونه می توان به عنوان یک شهروند از چنین حوادثی جان سالم به در برد؟ حمیدرضا خانکه، کارشناس مدیریت بحران، دراین باره به «شرق» می گوید: «این پدیده ها تحت عنوان تجمعات بزرگ و تجمعات متحرک شناخته می شوند که در سراسر دنیا ایجاد مشکل می کنند. هر چه حجم بیشتر و هیجانات بالاتر باشد، کنترل سخت تر می شود». آن طور که این کارشناس مدیریت بحران می گوید، در چنین حوادثی معمولا افراد آسیب پذیر دچار حادثه می شوند: «همیشه گروه های آسیب پذیر مثل سالمندان، کودکان، زنان باردار، افرادی با بیمارهای قلبی و... معمولا آسیب می بینند». آیا روش هایی برای مقابله وجود دارد و چگونه می توان مانع از بروز چنین حوادثی شد؟ خانکه در پاسخ به این پرسش می گوید: «در دنیا روی این موضوع کارهای فراوانی انجام شده و در همین ایران هم مقالات و کارهای پژوهشی زیادی وجود دارد. مثلا در مراسم سال تحویل مشهد که سه میلیون جمع می شوند تاکنون حادثه ای رخ نداده یا در مراسم اربعین که حدود 20 میلیون از کشورهای مختلف جمع شدند و این به دلیل پیش بینی و کنترل جمعیت است». با این اوصاف و با توجه به برگزاری بدون حادثه مراسمات بزرگی در ایران، چرا در کرمان شاهد جان باختن ده ها شهروند بودیم؟ خانکه از پیش بینی نکردن این حجم از جمعیت می گوید: «در این مورد شاید حضور این حجم بی سابقه از جمعیت پیش بینی نشده و اصلا جمعیتی به این وسعت را نمی شود پیش بینی علمی کرد و کار علمی دشواری است. در این مورد پیش بینی سخت است و فقط در مراسم رحلت حضرت امام چنین جمعیتی حاضر بود». این کارشناس مدیریت بحران درباره راه های مقابله با چنین حوادثی هم می گوید: «در وهله نخست گروه های آسیب پذیر نباید به کانون جمعیت نزدیک شوند. باید ایستگاه ها و معابری در بین جمعیت تعبیه شود. پرسنل امدادی باید با کوله پشتی و به طورمتحرک به مردم خدمت رسانی کنند، خدمات امدادی باید در کمترین زمان ارائه شود. نوشیدن آب زیاد هم می تواند به افزایش مقاومت شهروندان کمک کند. علاوه براین، ارزیابی راه های خروج و همچنین کاهش فاصله با نیروهای امدادی هم می تواند راهکاری برای مردم باشد».

راهکارهای رهایی از مخمصه

اگر در تجمعات بزرگ در لحظه حادثه حضور داشتیم، چه رفتاری باید داشته باشیم؟  افراد خبره و آموزش دیده در امر مدیریت بحران و سوانح بر مبنای تحقیقات خود، توصیه هایی را برای رهایی از مخمصه هنگام گیر افتادن در یک ازدحام جمعیت، مطرح کرده اند. خبرگزاری ایرنا دراین باره هم نوشته است: «بلافاصله بعد از اینکه احساس کردید تراکم جمعیت دارد به حد خطرناکی می رسد، تلاش کنید تا از مرکز ازدحام فاصله بگیرید؛ نگذارید دیر شود. تصمیم گیری درباره این کار، گاهی بسیار دشوار است، چون ممکن است شما مدت ها منتظر مانده باشید تا به نقطه دلخواه خود برسید». به گفته کارشناسان مدیریت بحران، اگر نتوانستید فاصله بگیرید و در مخمصه افتادید، راهکارهای زیر را رعایت کنید: «گام های خود را استوار کنید و اجازه ندهید سر بخورید. انرژی خود را حفظ کنید. تلاش بیهوده نکنید تا جمعیت را بشکافید یا فرار کنید یا داد و فریاد راه بیندازید؛ فریادزدن معمولا جریان امور را وخیم تر می کند. دست هایتان را جلوی سینه مشت کنید. سینه تان را بدون حفاظ به پشت نفر جلویی نچسبانید. دست ها اجازه می دهند تا در صورت افزایش فشار جمعیت، راهی برای تنفس داشته باشید. اگر در تاریکی هستید، خود را به موج جمعیت بسپارید. اگر در کنارتان کسی روی زمین افتاد، بلافاصله کمک کنید تا از جایش بلند شود؛ زیرا بسیار محتمل است که بعد از او، شما هم سرنگون شوید».