آرشیو چهار‌شنبه ۱۸ دی ۱۳۹۸، شماره ۳۶۱۸
دیپلماسی
۱۵

مجمع گفت و گوی تهران به دنبال چیست

تهران همچنان لنگر صلح و امنیت

زینب اسماعیلی

در شرایط حادی که رخ داده است، در حالی که بسیاری بر دوگانه جنگ یا صلح می دمند، ایران این بار از تریبون «مجمع گفت وگوی تهران» به منطقه خاورمیانه پیام صلح داد. ایران بار دیگر طرح صلح هرمز را باز روایت کرد؛ طرحی که اوایل پاییز از سوی دولت ایران مطرح شد تا منطقه را به آرامش دعوت کند.

آ نچه این طرح بر آن تاکید دارد این است که کشورهای منطقه با یکدیگر گفت وگو کنند و به جای خرید سلاح که به ناامنی سازی بیشتر منطقه منجر می شود، به ایجاد امنیت در درون منطقه بپردازند. تلاشی که شاید تاکنون آغاز نشده و بخش خاورمیانه را به منطقه ای پر آشوب تبدیل کرده است؛ منطقه ای که در آن یک روز دمشق از شهری زیبا در خاورمیانه به پایتخت سرزمین داعش تبدیل می شود و روز دیگر نخست وزیر لبنان در سرزمینی دیگر مجبور به استعفا می شود و از پارچه یمانی در سرزمین یمن تنها لباس های خون آلود کودکان باقی می ماند. 

البته این مرثیه طولانی است و باید کوتاهش کرد. اما واقعیت صحنه چیزی فراتر از این مرثیه است؛ «هزینه سیاست خارجی ایالات متحده در منطقه غرب آسیا در دوران ترامپ با افزایش یک تریلیون دلاری به هشت تریلیون دلار رسیده است. این جدا از خون ها و جان های معصوم بی شماری است که با این سوءمحاسبات ریخته و از دست رفته اند». این را روز گذشته محمدجواد ظریف در سخنرانی اش در مجمع گفت وگوی تهران می گوید. نکته ای که باید برایش راه حلی یافت. کشورهای حاشیه خلیج فارس اما راه حل را در خرید بیشتر سلاح و راه اندازی بیشتر پایگاه آمریکایی در کشورشان دیده اند؛ راهی که تاکنون نتوانسته به امنیت در خاورمیانه منجر شود بلکه تنها ناامنی را از گوشه ای به گوشه دیگر منتقل کرده است. 

ایران در این موازنه جایگاه مهمی دارد. مساحت، جمعیت، دسترسی به منابع نفت و گاز، دسترسی به آب های آزاد و ویژگی هایی نظیر این توانسته به جمهوری اسلامی ایران جایگاهی بدهد که نقشش در منطقه تاثیرگذار باشد. در عین حال جمهوری اسلامی هیچ گاه در منطقه منفعل نبوده و از ابتدای پیدایشش درباره مسائل اصلی منطقه از جمله فلسطین، مقاومت و رژیم اسرائیل موضع داشته و البته به برخی مباحث نیز متهم می شده است.

 با همه اینها، جایگاه ایران برای ایجاد صلح در منطقه غیرقابل انکار است و در حالی که گویی هیچ طرح دیپلماتیکی در منطقه خاورمیانه در حال ارائه نیست، ایران با طرح صلح هرمز آینده ای آرام برای منطقه پیشنهاد کرده است. 

از هرمزی که پادشاهی در دوران ساسانی است تا جزیره بیضی شکل با خاکی سرخ در مجاورت تنگه هرمز؛ آنچه طرح صلح هرمز نام گرفته سابقه ای دیرین دارد که در تجارت و بازرگانی با دیگر کشورها در رونق بوده است. اکنون بعد از گذر از دوران سخت خاورمیانه، بعد از شکست داعش می توان برای آینده منطقه خاورمیانه طرحی جدید درافکند؛ طرحی که به دنبال اتحاد در درون منطقه است نه امنیت و اتحاد از خارج منطقه. تجربه مشابه این را شرق آسیا به نحوی دارد که می تواند الگوی غرب آسیا باشد. در حالی که شرق آسیا به دنبال تجارت در درون منطقه و اتحادیه های اقتصادی نظیر آ سه آن است، غرب آسیا درگیر تجارت بر سر خرید سلاح و پایگاه دادن به آمریکایی هاست و خبر رفت وآمد نیروهای آمریکایی یا ناو و ناوچه آمریکایی، چیز عجیبی نیست. روزهای اخیر، به دنبال ترور سردار سلیمانی، مایکل مور، فیلم ساز آمریکایی، تصویر جالبی را در اینستاگرام منتشر کرده بود؛ تصویر نقشه ایران و تمام پایگاه های آمریکایی که دور تا دور ایران را گرفته اند و نوشته بود ببینید آنها چقدر کشورشان را نزدیک پایگاه های ما قرار داده اند. این وضعیت ما و منطقه ای است که در آن زندگی می کنیم. نمی توان هیچ کشوری را از این منطقه حذف کرد، فقط می توان خواستار قطع ارتباط این کشورها با نیروی خارجی شد. این آن چیزی است که طرح صلح هرمز به دنبال آن است؛ «امنیت درون زا». از همین رو روز گذشته مجمعی با حضور میهمانان خارجی برگزار شد تا این طرح بار دیگر برای افکار عمومی جهان توضیح داده شود.

در حالی که همه کشورها نگران از وقوع اتفاقاتی هستند که ممکن است بعد از ترور سردار سلیمانی در منطقه رخ دهد، جواد ظریف در سخنرانی اش به نکات مهمی تاکید می کند. «اختلالات و کمبودهایی که امروزه در منطقه شاهد آن هستیم، از قحطی «گفت وگوی میان منطقه ای» گرفته تا فقدان تعاملات ساختاری و نهادینه شده، همه نشانه های بارزی از این واقعیت است که شرایط منطقه رو به بهبود نیست». او سخنرانی اش را با این جمله تمام می کند: «به عنوان وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران این پیام را به منطقه ارسال می کنم که تهران همچنان لنگر صلح و امنیت و محور توسعه منطقه ای خواهد ماند. جمهوری اسلامی ایران راه حل گراست و کلیه کشورهای منطقه باید محور راه حل در پرونده های متعدد منطقه ای باشند». با این اوصاف، البته آنچه جواد ظریف به عنوان نماینده جمهوری اسلامی می گوید یک اصل مهم دارد: «امنیت با سنگ اندازی در حریم همسایه حاصل نمی شود». این نقطه ای است که همه با هم بر سر آن باید اتفاق نظر پیدا کنیم تا بالاخره بتوان به صلح در این منطقه پرآشوب نزدیک شد.