آرشیو شنبه ۷ دی ۱۳۹۸، شماره ۳۶۰۸
اندیشه
۸
مرور

در باب واقعیت تاریخی

آیزایا برلین، فیلسوف و نظریه پرداز سیاسی و جستارنویس بریتانیایی، شهرتش را مرهون دفاع از لیبرالیسم بود. او و اندیشه هایش در ایران نیز به واسطه جریان وابسته به اندیشه های لیبرالی به طورکامل معرفی شد و بسیاری از آثار مهم او را مترجمان صاحب نام و قابل اعتمادی همچون عزت الله فولادوند، نجف دریابندری و رضا رضایی به فارسی ترجمه کردند. از جمله آثار برلین در فارسی می توان به «آزادی و خیانت به آزادی» و «قدرت اندیشه» با ترجمه فولادوند، «متفکران روس» با ترجمه دریابندری، «کارل مارکس: زندگی و محیط»، «ذهن روسی در نظام شوروی» و «م‍ج‍وس ش‍م‍ال (ی‍وهان گ‍ئ‍ورگ ه‍ام‍ان و خ‍اس‍ت‍گ‍اه ه‍ای ع‍ق‍ل ن‍اب‍اوری ج‍دی‍د)» با ترجمه رضایی اشاره کرد. برلین در زمان حیات خود نیز دو بار به ایران سفر کرد؛ یک بار در سال 1960 در بازگشت از هندوستان چند روزی را در تهران گذراند و بار دوم در سال 1977، دو سال قبل از انقلاب ایران، برای افتتاح بنای مدرسه باستان شناسی در تهران از سوی آکادمی سلطنتی بریتانیا به ایران آمد. به تازگی نشر ققنوس یکی دیگر از آثار مهم برلین را ترجمه و منتشر کرده است: «ویکو و هردر: دو بررسی در تاریخ اندیشه ها». برلین این کتاب را در سال 1969 منتشر کرده بود. کتاب حاضر محصول درس گفتارهایی است که او به ترتیب در سال های 1957 تا 1958 در انستیتوی ایتالیایی واقع در لندن و در سال 1964 در دانشگاه جان هاپکینز ایراد کرد.

برلین در کتاب حاضر به بررسی اندیشه های دو فیلسوف مهم تاریخ و فرهنگ می پردازد که به گفته او اصیل ترین و زایاترین اندیشه ها را در این زمینه دارند: «جامباتیستا ویکو» و «یوهان گوتفرید هردر». بخش اول کتاب درباره اندیشه های فلسفی ویکو، معرفت شناسی و خاستگاه های فلسفه اوست. این فیلسوف ایتالیایی تا دو قرن پس از دوران حیاتش گمنام بود، اما با تلاش های مفسرانی چون بندتو کروچه و استفاده از ایده هایش در آثار هنرمندانی مانند جیمز جویس از نو کشف و به یکی از اولین نقادان عصر روشنگری و نگرش غالب دکارتی بدل شد. هرچند بعدها نیز به گفته برلین زندگی و سرنوشت ویکو اغلب با انگ قصه رمانتیک کنار گذاشته شد. برلین بر این باور است که ویکو اهمیتی اساسی برای تاریخ، زبان، اسطوره و هنر قائل بود و ازاین رو از بنیان گذاران فلسفه فرهنگ محسوب می شود. بخش دوم کتاب نیز جستاری است درباره هردر. این فیلسوف آلمانی از پدران جنبش رمانتیک و از مخالفان نگرش نئوکلاسیک غرب بود و آرای او در بازاندیشی مفاهیمی چون جامعه، تاریخ، فرهنگ و هنر نقشی اساسی داشتند: آرایی مانند احساس تعلق به یک اجتماع، احترام به فرهنگ های متنوع و رد برتری یکی از آنها بر دیگری، نقش هنر به مثابه ابراز روح زمان و لزوم یگانگی نظریه و عمل. برلین بر این باور است که هردر تصور فهم تاریخی را برجسته کرد و به آن وضوح بخشید. مع الوصف، در نظر برلین ویکو و هردر در باب نظریه های اساسی خود اغراق می کردند. هرچند او چنین اغراقی را نه غیرعادی می داند و نه لزوما مایه تاسف. او معتقد است «کسانی که حقایقی تازه و پراهمیت کشف کرده اند، یا می پندارند کشف کرده اند، جهان را در پرتو آن حقایق می نگرند و به میزانی شگرف از خویشتن داری ذهنی نیاز است تا حس اعتدال و میانه روی حفظ شود و در راه های به تازگی گشوده شده به شیوه افراط گام برداشته نشود». او در این زمینه به افلاطون، رواقیون، دکارت، اسپینوزا، هیوم، کانت، روسو، هگل، مارکس، راسل و فروید نیز اشاره می کند که به نظر برلین بیش از حد ادعا داشتند و احتمالا اگر چنین نمی کردند ایده هایشان راه خود را از میان مقاومت آرای پذیرفته شده باز نمی کردند یا از توجهی که سزاوارش بودند برخوردار نمی شدند.

برلین در کتاب حاضر به بررسی کار دو متفکری می پردازد که ایده هایشان نقش بسیاری در دگرگونی معیارهای گزینش و تفسیر واقعیات تاریخی داشتند و از این راه نگرش به خود وقایع را تحت تاثیر قرار دادند. هر دو متفکر در قرن هجدهم نوشتند و تاثیر کامل آموزه های آنها تا قرن نوزدهم آشکار نشد و در هر دو مورد این تاثیرات عمدتا از راه تلاش های پیروانشان آشکار شد. هدف برلین در جستارهای کتاب حاضر نه بررسی تمام آثار ویکو یا هردر بلکه صرفا پرداختن به بخشی از آرای آنهاست که به نظرش گیراترین و مهم ترین بوده اند. ازهمین رو نمی کوشد حتی به ایده های فلسفی تخصصی تر این دو متفکر بپردازد. او خاستگاه های این ایده ها را فقط به شیوه ای مقدماتی بررسی می کند و نمی کوشد روایتی از وضعیتی تاریخی یا اجتماعی که در آن پرورش یافتند یا نقش دقیق آنها در جهان بینی آن عصر یا حتی خود آن متفکران به دست دهد. برلین بر این باور است هیچ کس جسورانه تر و شدیدتر از ویکو بر اهمیت دریافت تاریخی فراگیر تاکید نکرده و هیچ کس شیواتر و قانع کننده تر از هردر بیان نکرده که ایده ها و دیدگاه ها را چنانکه بایدوشاید فقط می توان در زمینه های تاریخی آنها دریافت.