آرشیو شنبه ۷ دی ۱۳۹۸، شماره ۳۶۰۸
تاریخ
۹
مرور

مواجهه ایرانیان با اسلام

کتاب «جنبش های اجتماعی در ایران پس از اسلام» اثر رضا رضازاده لنگرودی، جنبش های سیاسی، جنبش های اعتقادی و جنبش قرمطیان را در مناطق مختلف ایران در فاصله قرن های اول تا پنجم هجری بررسی می کند؛ از ابومسلم خراسانی و مقنع تا مرداویج گیلی، از فرقه مرجئه تا ابن مقفع و خرمدینان و در آخر قرمطیان در بحرین و یمن و خراسان. نویسنده با بهره گیری از منابع فراوان تصویری جامع از کنش گران تاریخ ساز در این عصر در دل تعارضات قدرت و مناقشات دینی به دست می دهد. ویراست اول این کتاب در سال 1385 چاپ شد که مجموعه ای از نه مقاله بود. در ویراست دوم مولف مقالات مستقلی را که در چند دهه پیش در دانشنامه ها و کتب دیگر چاپ شده بودند، گردآوری و بازنگری کرده و در نهایت با افزودن یازده مقاله جدید، مجموعه ای از بیست مقاله درباره جنبش های اجتماعی-سیاسی فراهم آمده است.

سه مقاله این مجموعه درباره جنبش هایی است که در خراسان رخ داده است. مقاله نخست درباره جنبش های سیاسی بخارا در عصر ابومسلم خراسانی است. فصل دوم جنبش هاشمیه و زندگی یکی از نخستین رهبران آن «خداش» را بررسی می کند. فصل سوم شرح زندگی و مبارزه استادسیس، پیشوای سیاسی و دینی خراسان و سیستان در اواخر دوره منصور (متوفی 775 میلادی) دومین خلیفه عباسی است. مقاله بعد پژوهشی است درباره مقنع و جنبش روستایی سپیدجامگان، یکی از مهم ترین قیام هایی که در خراسان در عصر خلافت مهدی عباسی در سده دوم هجری شکل گرفت. نویسنده شرح های مربوط به مقنع را با توجه به تضاد روایت های مختلف، در منابع فارسی، عربی و در تحقیقات و منابع جدید پی می گیرد. فصل بعد به حمزه آذروک رهبر خوارج در سیستان و خراسان در دوره خلافت عباسیان نخستین می پردازد. فصل بعد به حسن اطروش از فرزندزادگان امام حسین و سومین فرمانروای علویان طبرستان در سده سوم هجری می پردازد. دو مقاله بعد به جنبش مرداویج و اسفار بن شیرویه اختصاص دارد. مرداویج زیاری، حکومتی پی نهاد که فرمانروایانش از سال 316 تا 470 هجری بر بخش هایی از نواحی گرگان، قومس، طبرستان، دیلم، گرگان، قزوین، ری، اصفهان و خوزستان استیلا داشتند.

عنوان مقاله دهم «برخورد اندیشه های سیاسی در اسلام: پژوهشی در مرجئه» است. اندیشه های سیاسی «مرجئه» یکی از نخستین جریان های کاری و سیاسی در سده های آغازین دوره اسلامی بود و نقش موثری در عرصه فکری و سیاسی جهان اسلام داشت. در این مقاله ابعادی از فعالیت مرجئه در خراسان بررسی و از آن به عنوان مرحله دوم تاریخ مرجئه یاد شده است. در سده های نخستین اسلامی، مهم ترین اختلاف ها بین خوارج و شیعه و مرجئه و معتزله بود که بعدها ریشه و شالوده اختلاف بین گروه ها و فرقه های اسلامی شد و موجبات شکل گرفتن و تکامل یافتن مذهب رسمی و دولتی سنی را فراهم آورد. مقاله بعد به خرمدینان می پردازد، عنوان گروهی از مخالفان عباسیان به ویژه پس از کشته شدن ابومسلم خراسانی در سده دوم هجری، در سرزمین های غربی و شمال غربی ایران و مخصوصا آذربایجان. در آیین مزدکی یکی از چهار نیروی روحانی حاکم بر جهان، سرور است، بنابراین واژه خرم را موید انتساب خرمیان به مزدکیان می دانند و اگر هم انتساب آنان به لذت جویی و اباحه افراط آمیز محل تامل باشد، مانند مزدکیان برخی چیزها را مشترک و مباح شمرده اند. نکته مهم آن است که مزدکیان و خرمیان پیش از بابک سیره و روش دیگری داشتند. آنان مردمی بودند دهقان و نیکوکار و پرهیزکننده از خون ریزی، اما بابک به این جنبش شدت بخشید و به جنگ و کشتار و غارت کاروان ها روی آورد.

مقاله بعدی به زنادقه در سده های نخستین دوره اسلامی اختصاص دارد. روی کار آمدن عباسیان در زندگی و اوضاع عمومی کشورهای اسلامی، عنصر و عامل جدیدی پدید آورد که در میان اسلاف بلافصل عباسیان تقریبا به کلی ناآشنا بود؛ یعنی پیگرد و آزار زنادقه. البته معیارهای تعریف «زندقه» و تحدید مفهوم «زندیق» همواره در تغییر بوده است، زیرا مثلا آنچه در زمان مامون و معتصم عباسی زندقه دانسته می شد، در دوره خلافت متوکل به گونه ای دیگر تعبیر می شد. مقالات بعدی به زندگی ابن مقفع و جنبش نقطوی محمود پسیخانی، از شاگردان فضل الله استرآبادی و بنیانگذار مکتب حروفیه می پردازد. قیام قرمطیان، جنبش قیام قبایل فقیر بدوی، روستاییان و پیشه وران تهیدست سوریه، عراق، بحرین، یمن، ری، فارس، شمال ایران، خراسان و ماوراءالنهر علیه نظام حاکم و قدرتمندان در سده های سوم و چهارم هجری بود. جنبش های قرمطیان در مناطق تحت نفوذ در مقاله های پایانی کتاب بررسی می شود.