آرشیو یک‌شنبه ۲۰ بهمن ۱۳۹۸، شماره ۹۷۰۴
اجتماعی
۱۰

واکاوی دلایل حریقی که به جان جنگل های گیلان افتاد

سریال آتش سوزی جنگل های ایران ادامه دارد!

مریم رمضانی

گروه اجتماعی: آتش سوزی ها هرسال سطح گسترده ای از جنگل ها و مراتع را تخریب و نابود می کنند. این امر در اثر بی توجهی انسان و یا به دلیل عوامل طبیعی اتفاق می افتد، به تازگی مقام های محلی در استان گیلان از آتش سوزی جنگل های گیلان خبر داده اند. این آتش سوزی ها از عصر پنج شنبه 17 بهمن ماه در جنگل های رضوانشهر، تالش، آستارا، شفت، فومن، رودبار و سیاهکل آغاز و وزش باد گرم و باد فصلی گیلان، ضمن تشدید حریق سبب شد تا دامنه آتش سوزی در جنگل های چند شهرستان گسترش یابد.

همزمان فرمانده یگان حفاظت اداره کل منابع طبیعی گیلان گفت: «36 آتش سوزی در جنگل های 13 شهرستان این استان طی 48 ساعت گذشته رخ داده است و هم اکنون جنگل های بلوکات رودبار نیز دچار حریق شده و تلاش نیروها برای مهار آن ادامه دارد.»

محمد قربانی لرد با بیان این که بیشترین حریق جنگل های استان گیلان در این مدت با 9 فقره آتش در شهرستان رودبار به وقوع پیوسته است، گفت: «آتش سوزی در جنگل های رودبار به جز جنگل های بلوکات رودبار مهارشده است که نیروهای حفاظت منابع طبیعی گیلان، هلال احمر و نیروهای مردمی برای مهار حریق در محل حضور دارند.»

فرمانده یگان حفاظت اداره کل منابع طبیعی گیلان با اشاره به این که بر اساس آمارهای تقریبی حدود 47 هکتار از اراضی جنگلی استان گیلان در 48 ساعت گذشته دچار حریق شده، عنوان کرد: «آتش سوزی در جنگل های استان گیلان در این مدت سطحی بود و با حضور به موقع نیروها از گسترش حریق جلوگیری و آتش سوزی ها مهارشده است.»

محمد قربانی لرد همچنین از آماده باش تمامی نیروهای حفاظت اداره کل منابع طبیعی استان گیلان خبر داد و از مردم این استان خواست در صورت مشاهده آتش، آن را به یگان حفاظت اداره کل منابع طبیعی گیلان اطلاع دهند.

منابع محلی گفتند که سازمان هواشناسی قبل از آغاز آتش سوزی در جنگل های گیلان در خصوص «وزش باد گرم شدید» هشدار داده بود و در چند روز اخیر که گیلان در معرض باد گرم شدید قرار گرفت آتش سوزی در جنگل ها گسترده شده است. اما نکته دیگر این است که، حریق جنگل های ایران هرسال در فصل تابستان اتفاق می افتد و بخش هایی از محیط زیست طبیعی این کشور را نابود می کند اما این بار در زمستان، حریق به جان جنگل های گیلان افتاده و همین مسئله شائبه هایی را به ذهن متبادر می سازد که این آتش سوزی ها عمدی بوده است! اما پیش از تحلیل این مسئله باید تاکید کرد، 8/8 درصد از مساحت کشور را جنگل ها تشکیل می دهند، از سوی دیگر سرانه جنگل در کشور 17 هکتار و سرانه جهانی جنگل 62 هکتار است و همین سرانه از اهمیت توجه به حفظ، احیاء و توسعه جنگل های کشورمان حکایت دارد و این در حالی است که به طور میانگین، سالانه حدود 15 تا 20 هزار هکتار از جنگل های کشور طعمه حریق می شوند. تاکنون بالاترین میزان وسعت جنگلی که براثر وقوع حریق سوخته، حدود 42 هزار هکتار بوده است. سال گذشته 700 مورد آتش سوزی در جنگل های مریوان اتفاق افتاده و امسال حدود 300 هکتار از مراتع و جنگل های ارسباران دچار حریق شدند. ایران در میان کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا ازنظر میزان نابودی مناطق جنگلی در اثر آتش سوزی، در رتبه چهارم قرار دارد. در سال 1391 در جنگل ها و مراتع شمال کشور، 249 فقره آتش سوزی رخ داد که منجر به تخریب 345/5 هکتار از عرصه های منابع طبیعی کشور شده است. 171 فقره از این آتش سوزی ها در جنگل های طبیعی به وقوع پیوسته که به 240 هکتار خسارت وارد نموده است و یا سال 1389 در منطقه مینودشت بیش از 250 هکتار از جنگل ها دچار حریق شد. 

گفته می شود، «طی 50 سال گذشته وسعت جنگل های ایران بیش از 30 درصد کاهش یافته و امروز به حدود 14 میلیون هکتار رسیده است. آتش سوزی مهم ترین تهدید و خطر برای جنگل هاست. خطری که عامل آن انسانی بوده، به گونه ای که 90درصد علت آتش سوزی جنگل ها انسانی گزارش شده اند.»

اما مهار آتش که اغلب در مناطق جنگلی کوهستانی اتفاق می افتد، معمولا به دلیل نبود تجهیزات لازم به سختی و با تاخیر انجام می گیرد و باعث خسارت بیشتر می شود. به اذعان صاحب نظران، بالگردهای موجود در کشور فاقد ابزارهای موردنیاز برای اطفای حریق مراتع و جنگل ها هستند. آتش سوزی در تمامی کشورها رخ می دهد اما کشورهای پیشرفته با ایجاد ناوگان پیشرفته و واکنش سریع، آتش سوزی ها را به گونه ای مهار می کنند که حداقل خسارات را به همراه دارند اما در ایران به علت نبود سیستم آمایش و کنترل لحظه ای و نیروی انسانی متخصص و همچنین تجهیزات اطفای حریق ابتدایی و قدیمی خسارات آتش سوزی ها بسیار گسترده و غیرقابل جبران است. 

ممکن است تعارضات انسانی، عامل آتش سوزی باشد

حال به منظور واکاوی و بررسی دقیق تر آتش سوزی جنگل های گیلان و عدم دارا بودن تجهیزات مناسب برای مهار آتش با محمد درویش، پژوهشگر محیط زیست و اسماعیل کهرم، مشاور اسبق سازمان محیط زیست به گفت وگو پرداختیم. درویش در تحلیل این موضوع به «رسالت» گفت: «طی روزهای اخیر هوا به شدت گرم شده و با توجه به این که پوشش های گیاهی منطقه انبوه است، احتمال این که چنین آتش سوزی هایی اتفاق بیفتد، وجود دارد. ضمن این که مناطق غرب استان گیلان همواره با مشکل تعارضات انسانی هم روبه رو بوده و دامدارها به طور مرتب با مامورین در سازمان جنگل ها درگیر می شوند، بر سر این که «تاج پوشش» گونه های گیاهی منطقه را ببرند تا آفتاب بیشتری به کف جنگل بتابد و علوفه بیشتری تامین بکنند و این درگیری و تعارض در برخی مواقع به لجبازی منجر می شود و به عمد جنگل را آتش می زنند، متاسفانه این بار هوا گرم بوده و باد شدیدی هم وزیده و حتی اگر ریشه آتش سوزی عمدی هم بوده باشد، این دو عامل کمک کرده که حریق از کنترل خارج شود، به هرروی مسئولین سازمان جنگل ها و مراتع و آبخیزداری کشور موظف هستند تا موضوع این آتش سوزی را موردبررسی قرار بدهند تا ببینند چه بخشی از این ماجرا، ریشه انسانی داشته و چه بخشی طبیعی بوده است اما در گزارشی که سازمان جنگل ها سال گذشته منتشر کرد، اعلام نمود بیش از 90 درصد آتش سوزی هایی که شکل می گیرد، منشا انسانی دارد و ممکن است هم وطنی ته سیگار روشنی را در کنار جاده پرتاب بکند و یا این که آتشی در جنگل روشن کرده و بعد خاموش نکند و یا این که کشاورزان برای این که اراضی کشاورزی شان را گسترش بدهند و دامدارها به عمد این آتش سوزی ها را هم انجام بدهند اما در مورد این موضوع مشخص باید بررسی دقیق تری صورت بگیرد تا به یک جمع بندی نهایی برسیم و بعد قضاوت کنیم.»

او با اشاره به گستردگی آتش سوزی جنگل های ایران در مقایسه با سایر نقاط جهان، توضیح داد: «آتش سوزی جنگل ها در ایران، هیچ گاه به فراگیری سایر نقاط جهان نبوده و از میانگین جهانی وضعیت بهتری دارد زیرا رشته های جنگلی ایران، عمدتا پهن برگ با فواصل زیاد از یکدیگر است یعنی آن انبوهی که در جنگل های کالیفرنیا و شمال اروپا و یا استرالیا وجود دارد، در کشور ما نیست. مضاف بر این که در استرالیا گونه غالب، سوزنی برگ اکالیپتوس است که این گونه ها به شدت به آتش حساس اند و اگر آتش سوزی رخ بدهد به راحتی خاموش نمی شوند. به همین علت این مقایسه درست نیست. نکته مهم تر این که اگرچه تعداد آتش سوزی ها و وسعت آن در ایران کمتر است اما چون وسعت رویشگاه های جنگلی هم در ایران بسیار کم است، یعنی کمتر از 7 درصد خاک این کشور رویشگاه جنگلی دارد، باید حساسیت ها برای نگهداری از این جنگل ها بسیار بیشتر از متوسط جهانی باشد چون سهم هر ایرانی از جنگل به طور متوسط، 18 صدم هکتار است. درصورتی که سهم هر شهروند کره زمین از جنگل، بیش از 8 دهم هکتار است یعنی ما کمتر از یک چهارم میانگین جهانی از جنگل سهم داریم بنابراین دستکم توجه ما به حفظ جنگل باید چهار برابر متوسط جهانی باشد درصورتی که این گونه نیست و حتی یک یگان اطفای حریق، مختص جنگل نداریم و حتی یک هواپیمای مخصوص خاموش کردن آتش در رویشگاه های جنگلی و رویشگاه های طبیعی نداریم و این امر نشان می دهد که دستگاه های متولی منابع طبیعی و محیط زیست به این مسئله توجه جدی ندارند. این مسئله به کمبود بودجه بازنمی گردد، چراکه نرخ یک هواپیمای مخصوص اطفای حریق هوایی از یک خودروی آخرین مدلی که در تهران می چرخد، کمتر است اما اراده ای وجود ندارد و اهمیتی به محیط زیست و منابع طبیعی داده نمی شود، تا بدان جا که فقیرترین دستگاه های ما در بدنه دولت، همین دستگاه های محیط زیست و منابع طبیعی هستند.»

حریق جنگل های گیلان، آتش زیرخاکستر است

اسماعیل کهرم هم به مسئله فقدان تجهیزات و امکانات برای اطفای حریق جنگل ها اشاره کرد و گفت: «زمستان که فصل آتش سوزی نیست، زمین ها تر است و برگ های خشکی هم که کف جنگل ها ریخته، باعث حریق نمی شود اما متولیان امر می گویند که باد گرم علت این مسئله بوده اما باید تاکید کرد، این باد گرم نمی تواند شروع کننده آتش باشد. طبعا وقتی آتش روشن شد، آنگاه باد گرم، حریق را منتشر و اشاعه می دهد ولی نمی تواند شروع کننده باشد. بنابراین تجربه ها در جهان نمای گلستان نشان می دهد که عامل دیگری می تواند در آتش سوزی هایی ازاین دست نقش داشته باشد، به عنوان نمونه، به کشاورزان گلستانی گفتند سندهای قدیمی تان را بدهید تا به شما سند منگوله دار بدهیم و وقتی این اتفاق افتاد، مسئولان 5 تا 15 درصد از زمین ها را برای خود برداشتند ، این اقدام باعث عصبانیت آن ها شد و جنگل را آتش زدند، چون تصور می کردند با این اقدام به دولت ضرر می زنند و اکنون در این فصل، جنگل های اطراف رشت، سیاهکل و رودبار و فومن و تالش و لنگرود آتش گرفته بنابراین یک دلخوری و عصبانیتی در چند نقطه ایجادشده و باعث آتش سوزی شده است، گرچه گفته می شود حدود 90 درصد این آتش مهار و خاموش شده اما اگر براثر دلخوری و عصبانیت باشد، آتش زیرخاکستر است و دوباره این اتفاق رخ می دهد.» 

کهرم تاکید کرد: مطابق آمارها 85 تا 90 درصد آتش سوزی ها از سوی انسان به صورت عمدی یا سهوی انجام می شود. اما در عامل طبیعی، یک قطره شبنم روی شاخه درخت مثل ذره بین عمل می کند و امواج خورشید را روی برگ خشک می اندازد و آتش می گیرد. 

به گفته او، گستردگی آتش سوزی در سایر نقاط جهان بیشتر است، منتها ازنظر تعداد و میزان حریق جنگل در ایران بیشتر است، به طوری که سال گذشته 700 مورد آتش سوزی در جنگل های مریوان صورت گرفته است.