آرشیو چهار‌شنبه ۲۳ بهمن ۱۳۹۸، شماره ۴۵۸۴
جلد دوم
۷

یوز در مخاطره

یوز ایرانی تنها گونه بازمانده از یوز آسیایی است و به همین دلیل به یوز آسیایی، یوز ایرانی نیز گفته می شود. از دو گونه یوزپلنگ موجود در جهان، یوز آفریقایی در شمال این قاره منقرض شده است و بازمانده های آن با برنامه های حفاظتی در جنوب این قاره زیست می کنند و برخلاف یوز آسیایی در وضعیت مناسبی قرار دارند. یوز آسیایی اما طی بیست سال در سوریه، عربستان، هندوستان، ترکمنستان و عمان منقرض شده اند و نسل این گونه فقط در کشور ایران زنده است. فرد هرینگتون، بیژن فرهنگ دره شوری دهه 50 در کتاب «راهنمای پستانداران ایران» علت منقرض نشدن این گونه را در ایران، وجود مناطق حفاظت شده، افزایش تعداد آهوان و قوچ در مناطق دانسته و گفته بودند که از دهه 30 به نظر می رسید یوز آسیایی در معرض خطر انقراض جدی است اما همین دو امکان بلای انقراض را از سر یوزپلنگان ایران دفع کرد. با این حال نجات این گونه در معرض خطر انقراض به وضعیت زیستگاه های آنها وابسته است. زیستگاه های این یوزپلنگان در ایران، در دشت های باز و تپه ماهورهای واقع در مناطق استپی، بیابانی، نیمه بیابانی، نیمه کویری و هر جایی است که در آن طعمه برای شکار آنها موجود باشد. این بازماندگان بیشتر در بخش هایی از استان کرمان، خراسان، سمنان، یزد، تهران و اصفهان ثبت شده اند و در حال حاضر، 80درصد نژاد آسیایی یوزپلنگ در پارک ملی کویر مرکزی، پارک ملی پناهگاه حیات وحش، پناهگاه حیات وحش نایبندان، منطقه حفاظت شده بافق زندگی می کنند و آمار دقیق آنها همچان مورد مناقشه است. با این حال این زیستگاه ها به دلیل کمبود طبیعی منابع آبی به شدت مستعد از دست دادن پوشش گیاهی هستند، با از دست رفتن پوشش گیاهی، جمعیت گیاه خواران وحشی نیز از دست می رود و منابع غذایی یوزپلنگان نیز تمام می شود. توسعه اراضی کشاورزی، بهره برداری های سنگینی از معادن، رشد جمعیت در روستاها و شهرها و آسان شدن دسترسی به مناطق بکر طبیعی ازجمله دلایلی هستند که این گونه را از دهه 40 شمسی با خطر جدی انقراض مواجه کرده است. اشتباه گرفتن یوزپلنگ ها با پلنگ ها یکی از دلایلی است که به زعم کارشناسان راه را برای انقراض این گونه از حیوانات هموار می کند، در حالی که یوزپلنگان برای انسان و دام اهلی خطری ندارند. با این حال شکار تنها دلیل کشته شدن این اندک یوزپلنگان باقی مانده نیست، در 5 سال گذشته دست کم 6 یوزپلنگ در تصادفات جاده ای کشته شده اند و طبق مطالعات سال 94، در خوشبینانه ترین حالت جمعیت یوزپلنگ در ایران به زخمت به 70 فرد و در واقع بینانه ترین حالت به 50 فرد می رسد و از این میان، شمار ماده ها بسیار کمتر از نرهاست و همین موضع ادامه نسل این یوزپلنگ ها را با خطری جدی مواجه می کند. تنها با نگه داشتن ژن های زنده است که می توان به ادامه نسل این یوزپلنگ ها امیدوار بود و این درحالی است که پایین بودن تعداد ماده ها همین مساله را به آرزویی بدل کرده است که طرح تکثیر در اسارت نیز تاکنون نتوانسته دستاورد درخشانی در حفظ یوز داشته باشد. در این میان نیز یوزهای نر بدون جفت گیری و تولیدمثل به سالخوردگی می رسند و عملا فرصت ها برای تکثیر و ادامه نسل آنها و درنهایت بقای این گونه با دشواری هایی بیشتر روبه رو می شود.