آرشیو چهار‌شنبه ۲۳ بهمن ۱۳۹۸، شماره ۲۲۴۰۳
دانشگاه
۸

چه بودیم؛ چه شدیم...

روایت چهار دهه پیشرفت در عرصه علم و دانش

پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی، پیشرفت های علمی و دستیابی جمهوری اسلامی به برخی از فناوری های نوین در سال های اخیر، به گونه ای حیرت انگیز بوده است که غربی ها را به شدت نگران کرده و تشدید فشارها، کارشکنی ها و تحریم ها را با بهانه هایی از جمله موضوع هسته ای و رشد موشکی موجب شده است. ارتقای سطح علمی جامعه، افزایش نرخ باسوادی، رشد مراکز علمی مدارس و دانشگاه ها و رشد تعداد دانشجویان در رشته های مختلف علمی، رتبه برتر ایران در تعداد مقالات و ارجاعات علمی و ثبت اختراعات و برتری در فناوری نانو، هسته ای، فضایی و سلول های بنیادی از جمله مهم ترین دستاوردهای علمی و فناوری انقلاب اسلامی به شمار می رود.

عقب ماندگی علمی و فناوری ایران در دوران ستم شاهی، برای ایرانیان با سابقه فرهنگی و تمدنی کهن، بسیار آزاردهنده بود. غلبه بر این عقب ماندگی، عبور از مرزهای دانش و دستیابی به پیشرفته ترین فناوری ها با هدف ایجاد تمدن نوین اسلامی، از آرمان های اصیل انقلاب اسلامی است. در عین حال، دستاوردهای شگرف زیر می تواند تا حدودی نمایان گر پیشرفت های علمی و فناوری بعد از انقلاب باشد.

پیشرفت شگرف در ریشه‎کنی بی‎سوادی

پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به رغم هیاهوی زیادی که در تبلیغ رشد فرهنگی کشور و مبارزه با بی سوادی می شد، درصد بسیار زیادی از مردم ایران، حتی در شهرها بی سواد بودند؛ به طوری که جمعیتی بالغ بر 14 میلیون ایرانی بی سواد بودند؛ این تعداد بی سواد، بیانگر بی سواد بودن نیمی از مردم ایران بود. پس از پیروزی انقلاب به برکت نهضت سوادآموزی و تلاش های فراوان مراکز آموزشی، با وجود جنگ تحمیلی و مشکلات عدیده دیگر برای کشور، میلیون ها نفر از کسانی که از نعمت خواندن و نوشتن محروم بودند، باسواد شدند که این موفقیت چشم گیری است. بر پایه همین موفقیت های چشم گیر بود که مرکز فرهنگی سازمان ملل (یونسکو) در سال های گذشته، چند بار ایران را به عنوان یکی از موفق ترین کشورهای جهان در مبارزه با بی سوادی معرفی کرده است. برای تبیین بهتر نرخ رشد باسوادی و رشد سطح علمی پس از انقلاب، مراجعه به آمارهای معتبر راهگشاست:

 طبق آمارها، میزان «باسوادی» جمعیت شش سال به بالای کشور که در سال 1355، از47 درصد فراتر نمی رفت، به حدود 90 درصد رسیده است. قبل از انقلاب اسلامی، نزدیک به 70٪ بزرگسالان کشور بی سواد بودند و کمتر از 40٪ کودکان می توانستند به مدرسه بروند.

رشد تعداد دانشگاه ها و دانشجویان

تعداد دانشگاه های کشور که پیش از انقلاب حدود 15 واحد دانشگاهی بود، امروز به بیش از 2640 واحد رسیده است. همچنین تعداد مدارس که پیش از انقلاب حدود 47 هزار واحد بود، با رشد حدود پنج برابری، به 220 هزار مدرسه رسیده است.

رشد کمی دانشجویان کشور یکی دیگر از شاخص‏های توسعه علمی در سال‏های پس از انقلاب است. در حالی که تعداد دانشجویان دانشگاه‏های کشور پیش از انقلاب حداکثر از مرز 155هزار نفر تجاوز نمی‏کرد، امروز افزون بر چهار میلیون و دویست هزار نفر می باشد.

در بسیاری از زمینه های علوم تخصصی اصلا فارغ التحصیل نداشتیم. شاغلین به تحصیل در سال 57 در مقطع کارشناسی98 هزار دانشجو، امروز 2819662 نفر و در مقطع ارشد(فوق لیسانس) در سال پنجاه و هفت 6340 نفر دانشجو داشتیم و امروزه 720 هزار سالانه فارغ التحصیل داریم؛ در مقطع دکترای حرفه ای 72 هزار و در گروه تخصصی 1255 فارغ التحصیل داشتیم و اکنون سالانه 94 هزار، یعنی نزدیک به صد هزار سالانه فارغ التحصیل داریم. اکنون تعداد اعضای هیئت های علمی دانشگاه های ایران از چهار هزار نفر در ابتدای انقلاب به حدود 90 هزار پژوهشگر و محقق رسیده است.

همچنین تعداد دانش آموزان کشور نیز که تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، یعنی سال تحصیلی 5657، حدود هفت میلیون و هفتصد هزار بود، هم اکنون به بیش از 15 میلیون نفر رسیده است.

رهبرمعظم انقلاب درباره رشد تعداد دانشجویان نسبت به قبل از انقلاب فرمودند: «در زمینه علم و فناوری، از اول انقلاب [تاکنون]، تعداد دانشجویان 25 برابر شده است؛ اول انقلاب، همه دانشجویان کشور دویست وخرده ای هزار [نفر] بود، امروز نزدیک پنج میلیون دانشجو در کشور مشغول تحصیل هستند؛ مقالات علمی شانزده برابر [شده]؛ و فعالیت های علمی و فناوری فراوان دیگر».

رتبه برتر ایران در ارجاعات علمی

در دوره پیش از انقلاب اسلامی، انتشار «مقالات علمی» به زبان فارسی و غیرفارسی و عمدتا به زبان انگلیسی در دانشگاه های بزرگ کشور معمول بوده است؛ اما آماری که پایگاه تامسون رویترز (ISI) از میزان تولیدات علمی ایران در این دوره ارائه می دهد، بسیار ناچیز است؛ حال آن که اکنون «ایران رتبه اول علمی (تعداد مقالات) در منطقه و رتبه شانزدهم را در جهان حائز گردیده است»؛ در حالی که تا قبل از انقلاب اسلامی، در رتبه بندی مجلات بین المللی (ISI) هیچ جایگاهی نداشت. بنابراین، سهم ایران در تولید علم جهانی از یک صدم درصد در سال 1357، به 87 درصد رسیده است. افزایش 180 برابری سهم ایران در تولید علم دنیا و رشد 55 برابری آمار تولید مقاله توسط محققان ایرانی طی سالیان بعد از پیروزی انقلاب، نشان دهنده رشد چشم گیر این درخت تناور است.

 بر همین اساس، طبق آمارها ایران دارای بیشترین ارجاعات علمی با رتبه پانزدهمین کشور محسوب شده است. همین رشد چشم گیر تولیدات علمی است که نشریه نیوساینتیست گزارش داده است: ایران دارای سریع ترین نرخ رشد علمی و از پیشروترین کشورهای جهان در تولیدات علمی است. نرخ رشد علمی در ایران 11 برابر میانگین جهانی است. نشریه نیوساینتیست برای این که اعتبار لازم برای این گزارش را حفظ کرده باشد، همچون گذشته به آمار و ارقام مستند موجود در پایگاه اطلاعاتی وب سایت علم (Web Of Science) استناد کرده است.

پیشتازی ایران در ثبت اختراعات

رشد روزافزون و حضور فعال ایران در عرصه های علمی به قدری با سرعت و چشم گیر است که تا کنون افزون بر 26196 اختراع علمی از سوی دانش پژوهان جوان ایرانی به ثبت رسیده است که به کسب 362 مدال علمی در المپیادهای مهم جهان منجر شده است. بر این اساس، طبق یافته های مراکز علم سنجی بین المللی، رشد علمی ایران با معیار جهانی، تنها طی 12 سال، به 18 برابر رسیده است و از این جهت، ایران سریع ترین رشد علمی را در میان کشورهای جهان داشته است.

تعداد اختراعات ثبت شده در کشور تا سال بیش از 300 هزار است. بر این اساس ایران هم اکنون شانزدهمین کشور دنیا در ثبت اختراعات است. این در حالی است که طبق اسناد موجود، در رژیم گذشته، اختراع و ابتکار قابل توجهی در ایران به ثبت نرسیده است؛ این وضعیت نشان می دهد رژیم وابسته و خودباخته گذشته نه تنها به شکوفایی استعدادهای ملی توجهی نداشت، فقط به مصرف ایده ها و الگوهای وارداتی از غرب تکیه می کرد.

پس از پیروزی انقلاب، اعتماد به نفس، خودباوری، غیرت دینی و ملی، استقلال و خوداتکایی، بازیابی و بازتولید تمدن دیرینه اسلامی و ایرانی، با روحیه انقلابی در جوانان کشور شکوفا شده است.

رکوردزنی در فناوری نانو

 نانوتکنولوژی مطالعه ذرات در مقیاس اتمی برای کنترل آنهاست. هدف اصلی اکثر تحقیقات نانوتکنولوژی شکل دهی ترکیبات جدید یا ایجاد تغییراتی در مواد موجود است.

فناوری نانو یکی از معدود فناوری هایی است که در دوران پیش از انقلاب اسلامی، حتی در سطح دنیا نیز مطرح نبود؛ اما نکته درخور توجه این است که از زمان ظهور این فناوری در دنیا، جمهوری اسلامی ایران نیز به موقع با فناوری نانو همراه شد و امروزه به درجه ای از پیشرفت رسیده که هم اکنون ایران ششمین کشور پیشرو دنیا در زمینه تولیدات فناوری نانو است.

علم نانو تحولات بزرگی را در جهان ایجاد کرده و در ایران این نوع علم از جایگاه و موقعیت خوبی برخوردار شده است. با توجه به حوزه های کاربرد نانو از قبیل تولید و انباشت دارو، تشخیص بیماری ها، سم زدایی از آب، افزایش بهره وری در کشاورزی، انباشت و نگهداری محصولات کشاورزی و مواد غذایی، کنترل آفات و سالم سازی هوا، در آینده آثار این دستاوردها در زندگی مردم قابل لمس خواهد بود. در حال حاضر، 330 قلم و محصول در حوزه فناوری نانو ایران تولید شده است که این محصولات به 15 کشور صادر می شود.

حق مسلمی به نام انرژی هسته ای

 در حوزه فناوری هسته ای، ایران بعد از پیروزی انقلاب و به خصوص در سال های اخیر گام های بزرگی برداشته است. در سال 1353 سازمان انرژی اتمی ایران تاسیس شد و قرارداد ساخت نیروگاه اتمی «بوشهر» نیز به امضا رسید. اما از آن زمان تا سال 1381 فعالیت قابل توجهی صورت نگرفت. در 20 بهمن 1381 رئیس جمهور وقت کشور خبر از تهیه سوخت هسته ای به دست متخصصان ایرانی برای نیروگاه های هسته ای ایران داد. در فروردین 1385 ایران اسلامی به همت غیور مردانی چون شهیدان مسعود علی محمدی، مجید شهریاری، داریوش رضایی نژاد و مصطفی احمدی روشن، موفق به غنی سازی اورانیوم به میزان 3/5 درصد شد. در تاریخ 26 بهمن 1390 (15 فوریه 2012) ایران اسلامی موفق به ساخت میله سوخت هسته ای 20 درصد غنی شده و بارگذاری آن در رآکتور تحقیقاتی 55 مگاواتی شد.

انرژی هسته ای یکی از انواع انرژی های موجود در جهان، همانند انرژی آبی، بادی، گاز، نفت، زغال سنگ و... است که در مقایسه با انواع انرژی های موجود، قدرت بسیار بیشتری دارد و جزو انرژی های پایان ناپذیر به شمار می رود. پیش بینی بحران انرژی و سوخت در دهه های آینده و میدان وسیع کاربرد دانش هسته ای در تمام علوم روز (پزشکی، کشاورزی، مهندسی ساخت و...) از جمله دلایلی است که ضرورت سرمایه گذاری در تحقیقات گسترده هسته ای را برای کشورها چندبرابر و توجیه پذیر می نماید. از این رو، نگاهی به تکاپوی منطقه ای و بین المللی نشان می دهد که بسیاری از کشورها این ضرورت را درک کرده و گام های عملی را در تجهیز و دستیابی به این فناوری پاک آغاز کرده اند. وجود زیرساخت های مناسب برای پیشرفت فناوری هسته ای در داخل ایران نیز از مزیت هایی است که علاوه بر نیاز کشور، مسئولان را تشویق به تمرکز بر این زمینه علمی کرده است. از این رو، جمهوری اسلامی به رغم تمام سختی ها و کارشکنی ها به ویژه در بعد سیاسی از سوی غرب و دیگر محدودیت ها در ابعاد مختلف هسته ای اعم از سخت افزاری و ساخت تاسیسات ساختمانی، ابزاری و فناورانه و هم از حیث نرم افزاری و کشف قوانین علمی جدید هسته ای، به موفقیت ها و پیشرفت های قابل توجهی رسیده است. در این زمینه، ایران توانسته است با وجود تحریم های شدید آمریکا و کشورهای غربی، چرخه سوخت هسته ای را به همت دانشمندان داخلی به صورت چشم گیری افزایش دهد و با کشف و استخراج اورانیوم طبیعی و فناوری آن، بزرگ ترین گام ها را در زمینه چرخه سوخت هسته ای بردارد و با استفاده از دستگاه های سانتریفیوژ به غنی سازی اورانیوم بپردازد. همچنین طراحی رآکتور آب سنگین در اراک و به مرحله نهایی رسیدن نیروگاه اتمی در بوشهر، گام های دیگری بود که نشان از توانمندی کشور در این زمینه دارد. به هر حال، «ایران در دنیا جزو 13 کشور دارنده چرخه سوخت هسته ای است که اکتشاف اورانیوم، استخراج، تولید کیک زرد و تبدیل آن به گاز «UF6» در حوزه تولید سوخت و مجتمع های سوخت در آن صورت می گیرد. همچنین هم اکنون ایران جزو کشورهایی است که توانایی غنی سازی اورانیوم دارند: آرژانتین، برزیل، چین، فرانسه، آلمان، هند، ایران، ژاپن، هلند، کره شمالی، پاکستان، روسیه، انگلیس و آمریکا، فهرست کشورهایی است که توانایی غنی سازی اورانیوم را دارند». مقام معظم رهبری درباره پیشرفت های چشم گیر هسته ای می فرمایند: «در فناوری برتر که در دنیا با افتخار از آن یاد می شود، مجبور شدند علی رغم همه دشمنی ها بگویند ایران جزو ده کشوری است که توانسته چرخه سوخت هسته ای تولید کند. این چیز کمی نیست... این پیشرفت های مهم به برکت نظام اسلامی به وجود آمده است». همچنین فرمودند: «آنچه در تبلیغات غربی ها به خصوص آمریکایی ها در مورد انرژی هسته ای گفته می شود، هدفش این است که ملت ایران را از یک پیشرفت علمی و فناوری محروم کند».

ورود ایران به باشگاه کشورهای فضایی

حوزه هوا و فضا (Aerospace) یکی دیگر از حوزه هایی است که ایران بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و در سال های اخیر پیشرفت های خیره کننده ای در آن داشته است؛ به گونه ای که در سال های اخیر «بنا به اظهارنظر موسسه معتبر جهانی «فوتون»، ایران یکی از قدرت های نوظهور در عرصه فناوری هوا و فضا و یازدهمین کشور از نظر توسعه در عرصه فناوری فضایی است. همچنین ایران در جمع یازده کشور دارای فناوری پرتاب ماهواره قرار دارد».

امروزه در دنیا، ماهواره ها «چشم سوم بشر» هستند و کشور هایی که از این صنعت بی بهره اند، «کشور های کور» نامیده می شوند. نخستین پروژه، پرتاب ماهواره «سینا 1» بود که در 6 آبان 1384 با کامیابی در مدار زمین قرار داده شد. در سال 91 دانشمندان و متخصصان فضایی کشورمان توانستند با ارسال حیات به فضا و تحقیقات زیستی، موفقیت بزرگی را در زمینه هوافضا برای کشورمان به ارمغان آورند و این موفقیت در سال 92 با پرتاب کاوشگر «پژوهش» حامل دومین میمون فضایی، ادامه یافت و باعث شد جمهوری اسلامی ایران یک گام دیگر به اعزام انسان به فضا نزدیک تر شود. بر اساس گفته رئیس مرکز ملی فضایی، ایران در زمینه پرتاب و زیرساخت ها و همچنین در بخش های ناوبری و علوم اکتشافات «رتبه دوم»، در بخش سنجش از راه دور و بخش فناوری های ماهواره «رتبه پنجم» را از آن خود کرده است.

پیشرفت در زمینه سلول های بنیادی

سلول های بنیادی، توانایی خودنوسازی (Self Renewing) و تمایز (Differentiating) به انواع سلول ها از جمله سلول های خونی، قلبی، عصبی و غضروفی و بازسازی و ترمیم بافت های مختلف آسیب دیده بدن را دارند.

هم اکنون ایران در میان کشورهای متبحر در زمینه تحقیقات سلول های بنیادی پرتوان (I.S.P)، جزو 10 کشور برتر جهان و رتبه نخست در منطقه قرار دارد. محققان ایرانی توانسته اند با درایت و تلاشی در خور تحسین، پیشرفت های خوبی در این زمینه داشته باشند: آنها توانسته اند از سلول های بنیادی حتی در پیوندهای مغز و استخوان، پوست و ترمیم بافت آسیب دیده قلب استفاده کنند. همچنین در پژوهشکده رویان، شبیه سازی سلول های بنیادی انجام شده است. استفاده از این سلول ها در پیوند قرینه چشم، تکثیر سلول های بنیادی بندناف به ‎‎منظور درمان سرطان یا صدمات بافت قلب، عصب و سلول های استخوانی، ترمیم ضایعات‎ ‎نخاعی، شبیه سازی و تولید سلول های بنیادی جنین، از جمله دستاوردهای بزرگ کشور ما در‎ ‎عرصه فناوری های نوین است‎.‎‏ هم اکنون سلول های بنیادین جنینی و علم شبیه سازی نیز در کشور به دانشی بومی تبدیل شده است و شبیه سازی حیواناتی چون بز، گوسفند و گوساله در سال های اخیر باعث شده ایران در زمینه سلول های بنیادی در جمع کشورهای مطرح این حوزه قرار بگیرد.

افزون بر آنچه گذشت، ورود موفقیت آمیز و همزمان ایران با سایر کشورهای پیشرفته به عرصه علوم جدید مانند لیزر، میکرو الکترونیک، ورود به علم ساخت ربات و کسب موفقیت های جهانی در مسابقات رباتیک، توسعه سخت افزاری و ساخت ابررایانه، توسعه نرم افزاری و بهره برداری گسترده از علوم رایانه ای، کسب رتبه 13 جهانی در زیست فناوری و رتبه اول در منطقه، کسب رتبه 17 در فناوری ارتباطات با 42 میلیون کاربر اینترنتی و رتبه نهم در عرضه خدمات اینترنتی و کسب رتبه 22 در عرضه تلفن همراه با 74 میلیون دارنده در کشور، بخش دیگری از دستاوردهای علمی در خور تحسین انقلاب اسلامی است که سابقه قبلی نداشته است. از جمله مولفه های مهم در ارزیابی قدرت کشورها، علم و فناوری پیشرفته است. خوشبختانه جمهوری اسلامی ایران به رغم تمامی موانع و محدودیت‏ها، در این زمینه نیز دارای توانمندی قابل ملاحظه‏ای است. امروزه با گذشت بیش از چهار دهه، به برکت انقلاب جهشی بزرگ در حوزه علم و فناوری و پژوهش در کشور ایجاد شده است و قله های افتخاری که تا پیش از این، در انحصار چند کشور پیشرفته بود، در تصرف جوانان نخبه و انقلابی ایران اسلامی است. موفقیت ها و پیشرفت های به دست آمده از دانشمندان و مراکز علمی ایران طی این چهل سال به قدری مهم و ارزشمند است که با هیچ دوره تاریخی قابل قیاس نیست.