آرشیو چهار‌شنبه ۲۳ بهمن ۱۳۹۸، شماره ۷۲۷۷
ایران اجتماعی
۱۵
یادداشت

تعریف واژه مرمت در منشور های بین المللی

مهدیه مهدی آبادی

 ممکن است در طول روز یا هفته، تقریبا یکبار واژه مرمت را بشنویم. مانند مرمت فلان خانه تاریخی یا فلان بازار تاریخی یا فلان مسجد تاریخی. مرمت هم واژه ای آشناست و از بعد دیگر هم ناآشناست. آشناست چون آن را می شنویم و تاحدودی با توجه به اقدامی که روی اثر تاریخی انجام داده شد آن را درک می کنیم اما ناآشناست چون نمی شود تعریف دقیقی از آن ارائه داد.

مرمت واژه ای است که در قرن اخیر به جای ترجمه واژه Restoration انگلیسی در ایران به کار می رود. در فرهنگ لغت «ناظم الاطباء» معنای تعمیر و اصلاح هرچیز خلل یافته را می دهد. در لغت نامه دهخدا هم به معنای دریافت، دریافتن، تدارک، استدراک، به اصلاح آوردن خلل، نیکو کردن چیزی و ترمیم است. در فرهنگ لغات آکسفورد به معنی «عمل یا فرآیند برگرداندن یک چیز به حالت دست نخورده یا کامل آن» است.

کاربرد اصطلاحی، برای توصیف انواع فعالیت های مربوط به حفاظت و مرمت با توجه به ویژگی تاریخی وجود دارد. این اصطلاح ها هریک مجموعه ای از رنگ ها و ته رنگ های منحصر بفرد، مانند نوسازی، احیاء، تجدید بنا، تعمیر، ساخت مجدد، وصالی و غیره هستند. (ویناس، 1396) در گذشته اصطلاحاتی باتوجه به نوع کاربرد آن در بین پیشه(شغل) ها در ایران وجود داشت که کم و بیش کار مرمتی انجام می دادند. مانند، وصله که برای لباس به کار می رفت. پینه که برای چرم و کفش به کار می رفت، بند زدن که برای چینی های نفیس و قوری به کار می رفت. رفو برای فرش و لباس نیز به کار می رفت. کسانی که این امر را انجام می دادند به وصله گر و پینه دوز و چینی بند زن معروف بودند.

مفهوم مرمت اما در آثار تاریخی فراتر از معانی لغوی آن است. شاید بتوان گفت اولین مفهوم جهانی مرمت در منشور ونیز در سال 1964 آمده است:«مرمت فرآیندی بسیار تخصصی است و هدف آن آشکار ساختن ارزش های زیبایی شناختی و تاریخی یادمان ها است و بنای آن بر حفظ مواد و مصالح اصلی و مستندات اصیل است.» این مبنایی است که تقریبا اساس تمام منشورهای بعدی قرار گرفته است. فقط در برخی مواقع که مفهوم رسا نبوده یا مورد اختلاف قرار گرفته است مورد بررسی مجدد قرار گرفته است. از جمله این مفاهیم درک مفهوم «اصیل» است که تفاوت ماهوی بین اصالت از دیدگاه اندیشمندان مرمتی شرق و غرب وجود داشته که در سند «نارا» در سال 1994 به آن پرداخته است. «سند نارا» در مورد اصالت با توجه به منشور 1964 ونیز ساخته و پرداخته شده و برای پاسخگویی ملاحظات و منافع میراث فرهنگی در جهان معاصر، آن منشور(ونیز) را بسط می دهد.

مفهوم مرمت کم کم از توجه صرف به حوزه های ملموس اثر خارج شد و حوزه های ناملموس را نیز در برگرفت. اندیشمندان حفاظت آثار تاریخی هنگامی که در مواجهه با آثار تاریخی در چالش با فرهنگ های متنوع جهانی قرار گرفتند، مانند انجام اقدامات حفاظت و مرمت در مکان ها یا بر اشیاء مقدس دریافتند که فقط مرمت بر اساس ارزش های تاریخی یا زیبایی شناسی نمی تواند پایداری حفاظت و مرمت را تضمین کند. به همین دلیل در صدد تصحیح تعاریف مرمت از جمله  «منشور بورا» که در سال 1979 توسط ایکوموس استرالیا در شهر بورا تشکیل شد، برآمدند. این سند در بندهای 13 تا16 به مقوله مرمت می پردازد و در بند 14 اعلام می کند:«مرمت باید جنبه های فرهنگی قابل توجه مکان را از نو آشکار کند. مبنای آن تمامی شواهد فیزیکی، مستند و سایر شواهد است و جایی که حدس و گمان آغاز می شود مرمت باید پایان یابد».

مرمت بنا بر اساس توافق های منشورهای بین المللی دارای چند اصل بنیادین است:

1-اصل شناخت: به این معنی که پیش از مرمت باید مستندسازی دقیق از اثر و آسیب ها، انجام پذیرد. همچنین فنون، مصالح و شیوه های ساخت، به کار رفته در اثر شناسایی شوند و گزارش آنها ارائه شود.

2- اصل برگشت پذیری: هرگونه دخل و تصرف در اثر باید قابل برگشت باشد، تا اگر در روند مرمت خطایی رخ داد یا اینکه شناخت جدیدی حاصل شد، امکان تصحیح وجود داشته باشد.

3- سهم و نقش معتبر تمامی دوره ها در بنای یک یادمان باید محترم شمرده شود (به این معنی که دوره تاریخی خاص در یک محوطه به دوره تاریخی دیگری ارجحیت ندارد.) مثلا دوره ساسانی ارجح بر دوره قاجار نیست.

4- اجزای جایگزین جدید که به جای بخش های مفقود به کار می روند باید به صورتی هماهنگ با بنا ادغام شوند و در عین حال از بخش های اصلی قابل تشخیص باشند به صورتی که انجام مرمت، مستندات هنری یا تاریخی را مخدوش یا تحریف نکرده باشد.

5- براساس منشور ونیز افزودن بخش های جدید به بنا نباید مجاز شمرده شود. مگر در مواردی استثنایی و تا حدی که بخش های گیرای بنا، جایگاه قرار گیری سنتی آن، توازن موجود در ترکیب آن و رابطه بنا و محیط اطرافش را بی مقدار نکند.

از 1980 به این سو که برخی از جمله «سالوادور م. ویناس» نویسنده کتاب نگره نگاهداشت معاصر، آن را دوره حفاظت و مرمت معاصر می دانند بحث های فلسفی و اخلاقی جدیدی در مرمت پا گرفته است. این بحث ها در شیوه های تصمیم گیری در روش های حفاظتی و مرمتی معاصر موثر است و اندیشه های مرمت کلاسیک را نقد و تصحیح می نماید. از آن جمله حفاظت و مرمت ارزش محور، (به معنای توجه به ارزش های ملموس و ناملموس آثار تاریخی است) حفاظت و مرمت نبوغ محور(در نظر گرفتن تصمیمات افراد فرهیخته به عنوان تصمیم برتر برای حفاظت و مرمت) وتوجه به اخلاقیات در حفاظت و مرمت است. در واقع، حفاظت و مرمت وسیله است، نه هدف. روشی است برای تداوم و تقویت مفاهیم آثار تاریخی، حتی وسیله ای برای بیان قدردانی از مفاهیم نمادین اشیاء، یا بناها. اخلاقیات معاصر از تصمیم گیرندگان حوزه مرمت می خواهد تنها در مورد غلبه دادن برخی مفاهیم مانند مفاهیم تاریخی یا اعتقادی یا فرهنگی بر دیگر مفاهیم تصمیم گیری نکنند بلکه درباره ترکیبی از این مفاهیم که بتواند تعداد هرچه بیشتر دیدگاه ها را راضی کند، تصمیم گیری کنند.