آرشیو دو‌شنبه ۱۴ بهمن ۱۳۹۸، شماره ۳۶۳۸
سیاست
۳
انقلاب چهل سال بعد*

ارزیابی پیامدهای انقلاب

محمد توسلی

مطالبات تاریخی ملت ایران از انقلاب مشروطه و نهضت ملی ایران در شعارهای مردم در راهپیمایی های سال 57 و همچنین در چشم اندازی که آیت الله خمینی در دوران اقامت در نوفل لوشاتو بر بام رسانه های جهانی برای جمهوری اسلامی ایران اعلام کردند و در مرحله بعد هم در بسیاری از اصول قانون اساسی مشخص و برجسته شد. چکیده این مطالبات در شعار «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» تبلور پیدا کرد. در این 41 سال اقدامات زیادی در عرصه های مختلف انجام شده و سرمایه های سنگین انسانی و مالی نیز هزینه شده است که در جای خود به تفصیل آمده است. اما به استناد تمام شاخص های شناخته شده داخلی و جهانی دستاوردهای این دوران پاسخ گوی مطالبات و انتظارات عموم مردم نبوده است.

درباره «آزادی» که همواره مطالبه اصلی مردم بوده است و در شعارهای مردم در راهپیمایی های سال 57 برجسته بود و پس از حذف نماد استبداد سلطنتی در 26 دی ماه 57 انتظار می رفت با اجرای اصول فصل های سوم و پنجم قانون اساسی که آزادی ها و حقوق اساسی ملت را تضمین می کند، به تدریج مورد عمل قرار گیرد، اما تجربه چهار دهه گذشته نشان می دهد که با فراز و نشیب مواجه بوده است. 

درباره «استقلال»، مطالبه تاریخی ایرانیان، بیشترین هزینه برای تامین آن تاکنون پرداخت شده است. در اصل نهم قانون اساسی تصریح شده است که در هیچ شرایطی حتی مواقعی که استقلال کشور در معرض مخاطره قرار می گیرد، آزادی های اساسی ملت حتی با وضع قوانین نمی تواند محدود یا سلب شود، زیرا اگر آزادی های قانونی محدود و فضای سیاسی عملا بسته شود، زمینه برای نقض استقلال کشور فراهم خواهد شد در روند یازدهمین دوره برگزاری انتخابات مجلس شورای اسلامی پیش رو که با رد صلاحیت اکثریت قاطع نامزدهای شاخص اصلاح طلبان و حتی جمعی از محافظه کاران، زمینه برای یک دست شدن مجلس و دولت آینده و سایر نهادها فراهم خواهد شد، این نگرانی جدی را برای بسیاری از تحلیلگران به وجود آورده است.

درباره «جمهوری»، یا حاکمیت ملت که در اصول فصل پنجم قانون اساسی به ویژه اصل 56 آن تصریح شده است با تجربه چهار دهه گذشته و به ویژه چشم انداز انتخابات مجلس پیش رو عملا همان طور که اخیرا آقای روحانی، رئیس جمهور هم هشدار داده، «جمهوریت» کاملا در معرض مخاطره قرار گرفته است.

اما در مورد «اسلامی»، نیاز به توضیح ندارد که هم مدیران انقلاب اعلام کردند و هم مردم انتظار داشتند مطابق آموزه های قرآنی و معارف اسلامی ارزش هایی همچون «آزادی»، «کرامت انسانی»، «حقوق شهروندی»، «عدالت اجتماعی»، «اخلاق» و... در جامعه ما نهادینه شود که متاسفانه واقعیت ها شاخص های دیگری را نشان می دهند. البته رعایت ظواهر اسلامی در رسانه ها و فضای عمومی جامعه مورد توجه بوده است و بخشی از جامعه مقید به ظواهر اسلامی هستند؛ اما تمام شاخص های داخلی و جهانی نشان می دهند که جامعه ما در این چهار دهه به لحاظ افت اخلاقی، شکاف طبقاتی، فقر، بی کاری و... شرایط سختی را طی کرده است.

با توجه به فشارهای بین المللی که در چهار دهه گذشته همواره جمهوری اسلامی ایران با آنها روبه رو بوده و به ویژه تحریم های دولت آمریکا در سال های اخیر که شرایط سخت تری را در عرصه اقتصادی بر ملت ایران تحمیل کرده، ممکن است کسانی این شرایط را موقت و گذرا بدانند و این برداشت را داشته باشند که ملت ما باید این شرایط را آگاهانه برای دوره ای تحمل کنند تا با ایستادگی و مقاومت در آینده اهداف انقلاب و مطالبات مردم محقق شود. به نظر راقم این سطور واقعیت های جهانی و منطقه و روند تحولات داخلی در چهار دهه گذشته چنین چشم اندازی را نشان نمی دهند. با کاهش اعتماد عمومی، ناکارآمدی مدیریت کشور، فساد گسترده و آشکار در رسانه ها، فقر و بی کاری به ویژه در نسل جوان و تحصیل کرده و... ادامه وضعیت موجود موجب بهبود شرایط نا مطلوب کنونی نخواهد شد.

اما راهکار خروج از این وضعیت، از نظر نویسنده این یادداشت، می تواند با گامی با درایت و مسالمت آمیز مورد توجه قرار گیرد و آن هم توجه ویژه به قانون اساسی و مردم و کاهش شکاف ملت- دولت و ارتقای اعتماد عمومی است. اصول فصل پنجم قانون اساسی، عنوان «حاکمیت ملت» را برجسته کرده و اصل 56 آن تصریح می کند که حاکمیت مطلق از آن خدا است و هم او، انسان را بر سرنوشت اجتماعی خویش حاکم کرده است و هیچ کس نمی تواند این حق الهی را از انسان سلب کند یا در خدمت منافع فرد یا گروهی خاص قرار دهد. اگر این اصول محکم قانون اساسی مورد توجه و عمل قرار گیرد و انتخابات آزاد، سالم و عادلانه برگزار شود، اعتماد عمومی جلب خواهد شد و با حاکمیت ملت بر سرنوشت خود به تدریج روند اصلاح امور طی خواهد شد. اما، در شرایط کنونی که با رد صلاحیت گسترده نامزدهای احزاب و گروه های اصلاح طلب و حتی محافظه کار امکان برگزاری انتخابات رقابتی از مردم سلب شده است و پیش بینی می شود جریانی به دنبال یک دست کردن مجلس هستند، اگر شورای نگهبان در تصمیمات خود تجدیدنظر نکند این گام در این شرایط کارآمد نخواهد بود.

به مناسبت سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی در سال 57، از چهره های سیاسی درباره اهداف انقلاب و میزان تحقق آن بعد از  40 سال پرسیده ایم که در روزهای دهه فجر به صورت یادداشت منتشر خواهد شد.