آرشیو دو‌شنبه ۱۴ بهمن ۱۳۹۸، شماره ۳۶۳۸
دیپلماسی
۱۵

برجام و سفر بورل به تهران

کوروش احمدی

حضور جوزف بورل، رئیس امور خارجی اتحادیه اروپا، در تهران در روز جاری تحول مهمی است؛ چراکه می تواند از جمله به روشن شدن روند پیش رو درباره  اجرای تصمیم سه کشور اروپایی برای فعال کردن سازوکار حل اختلاف برجام کمک کند. این موضوعی است که قاعدتا باید یکی از موضوعات مهم در دستور کار بورل در تهران باشد. از بعد از آنکه فرانسه، آلمان و انگلیس در 14 ژانویه تصمیم خود را اعلام کردند، هنوز سخنی درباره روند اجرای آن گفته نشده و توضیحات بورل در یک مصاحبه مطبوعاتی در 20 ژانویه در این باره  فقط سوال های موجود را مشخص کرد، بدون اینکه پاسخی برای آنها داشته باشد. یکی از این سوال ها اکنون این است که نقطه شروع سازوکار حل اختلاف چه تاریخی است. روشن است که تاریخ اعلام تصمیم سه کشور در 14 ژانویه نمی توانسته نقطه شروع این روند باشد یا اگر این سه کشور چنین نیتی داشته اند، این تاریخ به این عنوان مورد شناسایی سه عضو دیگر؛ یعنی ایران، روسیه و چین نبوده است. بنابراین اکنون حدود 20 روز بعد از اعلام تصمیم سه کشور اروپایی هنوز رسما مشخص نیست که نقطه شروع روند چه تاریخی است. در بند 36 برجام تصریح شده است که هر یک از طرفین می توانند موارد عدم اجرای تعهدات از سوی یکی از طرف ها را «به کمیسیون مشترک ارجاع دهد». بر این اساس قاعدتا تاریخ ارجاع یعنی طرح موضوع شکایت در نشست کمیسیون مشترک باید مبنای محاسبه زمان باشد. بر اساس بند مذکور، مذاکرات در سطح مدیران سیاسی درباره شکایت مطروحه از سوی یکی از اعضای کمیسیون مشترک برجام 15 روز به طول می انجامد. درباره تاریخ نشست کمیسیون، بورل در مصاحبه یادشده فقط به گفتن اینکه کمیسیون در ماه فوریه تشکیل جلسه خواهد داد، بسنده کرد؛ بدون اینکه روزی را برای این منظور ذکر کند. او در این مصاحبه نتوانست به سوال خبرنگاران درباره اینکه روند شروع شده یا نه جواب دهد و تنها به ذکر اینکه با طرف های مختلف در تماس است، بسنده کرد. او در 24 ژانویه با انتشار بیانیه ای اظهار کرد «به رغم اختلاف در مورد روش کار، توافق حاصل است که به دلیل پیچیدگی موضوعات به زمان بیشتری نیاز است. لذا جدول زمانی تمدید شده است». این بیانیه این پیش فرض را که اتحادیه عجله ای برای به سرانجام رساندن روند نخواهد داشت، تقویت کرد. نهایتا، در این زمینه می توان احتمال داد که طرف های ذی ربط درباره تاریخی برای برگزاری نشست کمیسیون که در آن شکایت سه کشور مطرح خواهد شد، توافق خواهند کرد و این تاریخ نقطه شروع روند خواهد بود. به هر حال، باید توجه داشت که تا آنجا که به دو دوره 15روزه مربوط می شود، بند 36 صراحت دارد که هردو دوره در صورت وجود اجماع به طور نامحدود قابل تمدیدند. شک نیست که نقش بورل به عنوان رئیس دارای حق رای در کمیسیون مشترک برجام در اتخاذ تصمیمات رویه ای در این روند حائز اهمیت خواهد بود.

صرف نظر از موضوعات فنی مربوط به سازوکار حل اختلاف، بیانیه اتحادیه اروپا درباره سفر بورل به تهران از تلاش برای کاهش تنش جاری در منطقه و نیز تلاش برای حفظ برجام به عنوان دو موضوع در دستورکار بورل سخن گفته است. تلاش برای حفظ برجام در شرایطی در جریان است که دکتر ظریف و نیز مجلس ایران تهدید کرده اند که اگر موضوع برجام به شورای امنیت ارجاع شود و در نهایت تحریم های پیشین شورای امنیت بازگردانده شوند، ایران اقدام به خروج از پیمان عدم اشاعه سلاح های هسته ای خواهد کرد. پیش نویس طرح مجلس در این باره در هشت بهمن اعلام وصول شده و برای بررسی به کمیسیون امنیت ملی مجلس ارجاع شده است. وجود چنین ایده ای طبعا موجب شده که موضوع سازوکار حل اختلاف اروپا از حساسیت بیشتری برخوردار شود. روسای سیاست خارجی اتحادیه اروپا باوجود اینکه اختیارات محدودی دارند، همیشه از جمله فرصت هایی بوده اند که ایران داشته است. سولانا، اشتون، موگرینی و بورل قبل از تصدی این سمت همه از سیاست مداران چپ گرای کشورهای متبوع خود بوده اند. بورل و سولانا از رهبران حزب سوسیالیست اسپانیا بودند و اشتون و موگرینی همسو با حزب کارگر انگلیس و حزب کمونیست ایتالیا بودند. این گرایش سیاسی آنان اتفاقی نیست. در شرایطی که ریاست کمیسیون و ریاست شورای اروپا غالبا به سیاست مداران دست راستی می رسد، ریاست سیاست خارجی نیز اغلب سهم احزاب چپ می شود. از این رو، اینان و به ویژه موگرینی و بورل هیچ گاه رابطه خوبی با آمریکا و اسرائیل نداشته اند. موگرینی در چهار سال تصدی امور خارجی اروپا هیچ سفر کاری ای به اسرائیل نداشت. او و بورل همیشه به عنوان طرفدار فلسطین شناخته شده اند و خواستار به رسمیت شناختن یک جانبه فلسطین به عنوان یک کشور توسط اتحادیه بوده اند. هر دو منتقد مواضع ترامپ درباره فلسطین و ایران بوده و خواستار محکومیت این مواضع توسط اتحادیه بوده اند. در شرایطی که روابط ایران با کشورهای غربی چندان دوستانه نیست، وجود چنین شخصیت هایی به عنوان رئیس سیاست خارجی اتحادیه مغتنم است و حفظ و گسترش رابطه دوستانه با آنها ضروری.