آرشیو پنج‌شنبه ۲۴ بهمن ۱۳۹۸، شماره ۲۲۴۰۴
سیاسی
۷

تاملی در مبانی سلیمانی «اسوه» و سلیمانی «اسطوره»

«تولد تاریخ»؛ نتیجه پیوند ناس و اسطوره

سحر دانشور

شهادت سردار سلیمانی را نمی توان تنها یک واقعه معمولی در قالب شهادت یک فرمانده ایرانی دانست، بلکه این رخداد ویژگی هایی داشت که عینی ترین آنها برقراری نسبتی پررنگ با زندگی مادی انسان های مختلف در نقاط مختلف کشور، منطقه و چه بسا نقاط دوردست دنیا بود. رخداد شهادت در ابتدایی ترین گام خود علاوه بر آشکار کردن بخش هایی از وجود سردار سلیمانی که تا به حال پنهان مانده بود، بخشهایی مهم از وجوه تاریخی یک ملت را به نمایش گذاشت.

تا پیش از این اتفاق میزان محبوبیت سردار سلیمانی بر کسی پوشیده نبود، به گونه ای که همین محبوبیت زمینه ساز گمانه هایی برای شرکت او در انتخابات ریاست جمهوری هم شده بود، اما می توان گفت عمق این محبوبیت و ابعاد آن با شهادت این مرد مقاوم آشکار شد. گویی حقیقتی در پرده، به یکباره متجلی شود تا همگان به علم حضوری دریابند آنچه را که در درونی ترین لایه های وجودی خود فردی و جمعیشان پنهان بود. تجلی این حب جمعی در کشور زمینه ساز بروز نقاط عطفی خاص در تاریخ ایران گشت: نقطه عطف تشییع پیکر سردار شهید در مرزهای ایران و پس از آن سیلی تاریخی به آمریکا در خارج از مرزها که از حمایت جدی مردمی برخوردار بود، می توان گفت: شهادت سردار سلیمانی مبدا حیات حقیقی او در سه ساحت زندگی فردی آدم هایی که به او علاقه مندند، زندگی جمعی نفوسی که او را «اسطوره» خود می دانند و زندگی اجتماعی و سیاسی مردم و انقلاب اسلامی در درون و برون مرزهاست. سردار سلیمانی پس از رخداد شهادتش حیات دیگری را آغاز کرده است، حیات یک «اسطوره» در دو بستر ملت و فراتر از آن امت. ما زین پس با سلیمانی دیگری خواهیم زیست، نه ما که فراتر از ما تاریخ زین پس می تواند با این رخداد بزید. اما امکان زیستن تاریخ با «اسطوره سلیمانی» چگونه ممکن می شود؟

سلیمانی اسوه/سلیمانی اسطوره

من در بند پیشین سلیمانی را اسطوره نامیدم، اما او چه شاخص هایی دارد که می تواند اسطوره باشد؟ سلیمانی یادآور پهلوانان باستان ایرانی است، پاکبازی، جنگاوری، رافت و مهربانی با قوم و خشم و جنگیدن با دشمن، اخلاص و مردمداری، آرامش در سکنات و جوش و خروش در مبارزه و جنگیدن بیرون از مرزها برای حفاظت از کشور از ابعاد وجودی سلیمانی است که در بستری از تقوا و اخلاص، او را به فردی ویژه بدل کرده است. پس از شهادت وی بسیاری او را با پهلوانان شاهنامه مقایسه کردند. او در زمانه ای که سیاست بازی و سیاسی کاری، تاکید بر منافع شخصی و استفاده از منابع بیت المال از مسئولین سیاسی کشور چهره ای منفور و غیرقابل اعتماد ساخته است، با پرهیز از همه آنها خلا جدی جامعه ایرانی در مواجهه با حکومت و حاکمیت را پر کرد، تا نقاط امیدی در جامعه باقی بماند و امید به اصلاح جان بگیرد. همه این موارد و بالاخص پر کردن خلاهای امروز جامعه ایرانی در نسبت با مسئولین، او را به موجودی ویژه در منظر مردم بدل کرده است.

ما به سلیمانی اسوه نیاز داریم یا سلیمانی اسطوره

از سوی دیگر سلیمانی دارای شاخص های رفتاری است که قادر است او را به یک «اسوه» بدل کند، الگویی برای رفتارهای فردی هر ایرانی! انتشار فیلم های مختلف از حالات، رفتارها، تعاملات و برخوردهای مختلفش در زندگی شخصی و کاری در روزهای پس از شهادتش نشان می دهد که جامعه میل دارد وجوه اسوه گونه او را نیز پررنگ کند. تاکید بر مقولاتی چون تربیت نسل سلیمانی ها، فرزندان ما همگی سلیمانی اند و تبدیل سلیمانی به سلیمانی ها نیز نشان از این امر دارد. اما سوال اساسی این است: ما به سلیمانی اسوه نیاز داریم یا سلیمانی اسطوره؟ جامعه امروز ایرانی به کدام یک نیازمند است؟

در ابتدا باید بگویم اسوه به ما و جامعه «جهت» می دهد و اسطوره کارکرد «امیدبخشی» دارد. اسوه ترازوی سنجش رفتار افراد است، آدم ها با نگاه به اسوه به رفتارهای خود جهت می دهند و در واقع از اسوه الگو می گیرند. اما اسطوره برخاسته از رویاهای ذهنی، جمعی و اجتماعی یک قوم است، تجلی دردها، رنج ها و خوشی هایشان که زمینه تخلیه روانی جامعه را فراهم می کند و در واقع آرامش بخش است. واکنش بدیع مردم سراسر کشور به رخداد شهادت سردار سلیمانی به خوبی خلا جامعه ایرانی و نیاز جدی این جامعه به اسطوره را نشان داد.

نکته ویژه ای که در اسطوره سردار سلیمانی وجود دارد، جمع دو شاخصه ایرانیت و اسلامیت است. جامعه ما دارای دو بعد ایرانی و اسلامی است که همراهی این هردو می تواند موجب رشد جامعه شود، اما حقیقت آن است که سال هاست اسطوره ای که جمیع این دو ویژگی باشد زاده نشده است، اما سردار سلیمانی در قامت فردی که نمیانده دو بعد ایرانی- اسلامی است توانسته جمع میان این دو باشد و اسطوره ای واجد ایرانیت و اسلامیت خلق کند، نکته ای مهم که پاسخگوی نیاز جدی امروز ایران است. تشییع باشکوه سردار به خوبی این شاخصه او را به نمایش گذاشت.

اما آیا در چنین وضعیتی و با توجه به نیاز مهم ما به اسطوره، تبدیل سردار به اسوه صحیح است؟ می توان گفت اسوه های زیادی در دل انقلاب اسلامی و حتی اسلام وجود دارند، که می توانیم با تکیه بر آنها نیاز به اسوه را در جامعه برطرف کنیم، اما اسطوره ای اینچنین خلایی جدی است که نباید آن را نادیده بگیریم. تبدیل سردار سلیمانی از اسطوره به اسوه، موجب سرکوب نیاز جدی جامعه ایرانی به اسطوره شده و حتی کارکردهای حداکثری اسطوره را نیز حداقلی می کند.

نسبت ناس با اسطوره

نسبت ناس، مردم و جامعه با اسوه روشن است. آنها از اسوه الگو می گیرند، زندگی فردی و اجتماعی خود را بر اساس رفتارهای اسوه تنظیم می کنند و سعی می کنند از آنها یاد بگیرند، نظریات روانشناسی نسبت میان افراد، الگوها و تنظیم رفتارهای فردی و اجتماعی را به خوبی تبیین کرده اند و حتی در بستر نظریات یادگیری اجتماعی به این مقوله پرداخته اند. وقتی ما از تلاش برای تبدیل سلیمانی به سلیمانی ها سخن بگوئیم، در حقیقت در پی آنیم که سلیمانی را به الگویی برای رفتارهای فردی و اجتماعی آدم ها بدل کنیم، در آن صورت بدیهی است که افراد مختلف مختار باشند این الگو را انتخاب کنند و یا نکنند. اما اسطوره ضمن داشتن وجوه اسوه گونه، به نوعی تجلی روح جمعی یک جامعه است، تجلی آرمان ها، ایده آل ها و رویاهای آنها. در این صورت نسبت میان ناس، مردم و اسطوره چگونه خواهد بود؟

من از میان این واژه ها ناس را برمی گزینم. باید گفت در نسبت میان ناس و اسطوره مسئله الگوگیری در رفتارهای فردی و اجتماعی نیست، بلکه مسئله نوع ارتباطی است که ناس با اسطوره برقرار می کند، در حقیقت ناس نباید در پی تبدیل سلیمانی به سلیمانی ها باشد(چه اینکه این تبدیل و تبدل کارویژه اسوه است) بلکه باید نسبت خود را با اسطوره مشخص کند. همراهی ناس با اسطوره موجب شکل گیری فضایی می شود که قادر است تاریخ جدیدی خلق کند. به بیان دیگر خلوص یافتن ناس در پی تولد اسطوره و یکی شدن با آرمان ها و ایده آل هایی که مدت ها در درونی ترین لایه هایش بود و در رخدادی شگرف همراه با تولد اسطوره به رویی ترین و عینی ترین بخش هایش رسید، قادر است به خلق تاریخ منجر شود. ما در گذشته یک بار شاهد چنین اتفاقی بودیم، در زمانه ظهور امام خمینی در قامت یک اسطوره خاص، ناس به خوبی نسبت خودش را با اسطوره تعیین کرد و پس از آن بود که انقلاب اسلامی در قامت تاریخی جدید در دل تاریخ بشر زاده شد. آیا ما امروز ظرفیت روشن کردن رابطه خود با اسطوره سردار سلیمانی را داریم تا چه بسا در دل انقلاب اسلامی تاریخی نوین متولد شود؟

آیا این رخداد و این بزنگاه تاریخی را فهم می کنیم؟