آرشیو پنج‌شنبه ۲۴ بهمن ۱۳۹۸، شماره ۴۵۸۵
جلد دوم
۷

گفت و گو با احمد سمیعی گیلانی، مترجم و ویراستار

جهانی است بنشسته در گوشه ای

گفتگو: ماهرخ ابراهیم پور
چند سال پیش خیلی تصادفی در محفلی حاضر شدم که احمد سمیعی گیلانی یکی از سخنرانان آن بود. او در پایان سخنش به چند چهره سیاسی- فرهنگی اشاره کرد. همین چند جمله کافی بود تا من مشتاق شوم، باز هم پای سخن سمیعی گیلانی بنشینم. یکی، دو سال بعد باز هم سمیعی گیلانی هنگام مثال زدن برخی صفات خوب از دو چهره نام برد، بعد از سخنرانی از او خواهش کردم در مصاحبه ای از گذشته بگوید؛ گذشته ای که در ته چشمان سمیعی هنوز ته نگرفته و معلوم بود که گاه بی گاه آن را مرور می کند اما او امتناع کرد و من منتظر ماندم شاید وقتی دیگر مجال دهد. امسال آن مجال دست داد و سمیعی گیلانی در آستانه 100 سالگی قبول کرد از گذشته بگوید، گذشته ای که با سیاست گره خورده بود و امروز وقت بازگفتن آن بود اما متاسفانه او تنها به اشاراتی از 10 سال فعالیت سیاسی بسنده کرد و دلش نخواست که از جزییات و چند و چون آن بگوید. من با حسرتی تمام سعی کردم از لابه لای سخنانش به دوستانش در فعالیت های سیاسی اشاره کنم اما او با زیرکی راه را بست و فقط به اشارت های کوتاه سخن گفت و آن 10 سال را چون رازی ناگفته باقی گذاشت. با این حال سخنانش از دانشگاه، استادان و شوق و ذوقش برای ترجمه و زندانی که گذراند، آن قدر جالب بود که قدری جای خالی خاطرات سیاسی را کمرنگ کند. القصه به مناسبت پای گذاشتن سمیعی گیلانی به 100 سالگی پای سخنانش نشستیم و هر جا رخصت داد از لا به لای کلامش سوال پرسیدیم و توضیح و جزییات بیشتر خواستیم.
در چه خانواده ای بزرگ شدید؟ قدری از پدر و مادرتان بگویید؟

من در خانواده ای روحانی متولد شدم، پدرم تحصیل کرده نجف و مجتهد بود. مادرم نیز دختر یکی از روحانیون بسیار متنفذ رشت، ملامحمد خمامی بود. آن زمان به روحانیون آیت الله نمی گفتند و به کسانی که سواد عمیق و وثیقی داشتند، ملا می گفتند. به هر حال از طرف مادری به یک خانواده روستایی تعلق دارم و از طرف پدری به طایفه سمیعی نسبت دارم که از خاندان های مشهور رشت است. کودکی ام در خانه مادرم که از پدرش به ارث برده بود، سپری شد. خانه بزرگ و وسیعی بود که بیرونی و اندرونی داشت. دبستان را هم در رشت گذراندم، آن موقع دبستان 6 کلاسه بود و بسیاری از بچه ها در پایان دوره دبستان از تحصیل دست می کشیدند و شغل پدر را پیش می گرفتند. برخی از آنها هم از خانواده های ثروتمند بودند مثلا یکی از همکلاسی های ما پدرش زرگر بود و بعد از دوره دبستان دیگر تحصیل را ادامه نداد و در زرگری پدرش مشغول به کار شد در حالی که استعداد ریاضی درخشانی داشت و هر مساله ای را به راحتی حل می کرد. امتحان نهایی کلاس ششم سراسری در ایران برگزار می شد و سوال ها برای همه مدارس یکسان بود هر چند آن موقع(سال های 1290 و دهه های اول و دوم 1300) مدارس در ایران زیاد نبود. در رشت 5 دبستان دولتی وجود داشت و 2 یا 3 دبستان ملی. جمعیت رشت هم زیاد نبود. به علاوه اصولا بسیاری از خانواده های طبقه زحمتکش فرزندان خودشان را به دبستان نمی فرستادند و بچه ها بی سواد می ماندند، اگرچه در شهر رشت دارالایتامی بود که بچه های آن در دبستان های دولتی درس می خواندند. در واقع فرزندان همه طبقات امکان با سواد شدن و حضور در مدرسه را داشتند اما برخی خانواده ها به دلیل وضع معیشت و زندگی این امکان را نداشتند که پسرشان را حتی در آن سن وادار به کار نکنند. آنها فرزندان خود را مجبور می کردند تا در کسب درآمد خانوادگی شرکت داشته باشند. از این سخنان قصدم این است که اوضاع فرهنگی آن موقع را برایتان ترسیم کنم. وقتی از دبستان به دبیرستان رفتیم، تصور می کنم تنها 10 درصد کسانی که در دبستان با ما بودند در دبیرستان ادامه تحصیل دادند. در این میان بسیاری از آنها نیز از درس دلزده می شدند و پس از یکی، دو سال تحصیل را رها می کردند.

چرا چنین اتفاقی رخ می داد؟

آن موقع شرایط اقتصادی خوبی وجود نداشت و خانواده ها از عهده خرج تحصیل فرزندان خود برنمی آمدند، اگرچه خرج تحصیلی چندانی نبود. فقط به کتاب و دفتر و پرداخت شهریه نازلی نیاز بود اما همان را هم نمی توانستند تامین کنند. از این رو فرزندانشان را وارد بازار کار می کردند که صنعتی و مهارتی یاد بگیرند تا گوشه ای از مخارج خانواده را تامین کنند. در کل گیلان آن موقع دو دبیرستان 6 کلاسه(سیکل اول و سیکل دوم) بود که به آن دوره اول متوسطه و دوره دوم متوسطه می گفتند. در دوره اول شمار شاگردان نسبتا معادل ظرفیت بود و به نوعی شاگردان تا آن موقع کشش داشتند که این دوره را بگذرانند اما دوره دوم که می رسید عده ای از آنها به اصطلاح نمی کشیدند و راه های دیگری پیش می گرفتند، برخی از آنها به مدرسه نظام می رفتند یا در حرفه ای مشغول کار می شدند. دوره دوم را دوره علمی می گفتند، یعنی ریاضی و طبیعی با هم بود و دوره ادبی هم تا مدتی در رشت وجود نداشت. در آن دوره ای که ما بودیم، تازه در یک مدرسه که نه دولتی بود و نه چندان خوشنام رشته ادبی دایر شد.

چرا خوشنام نبود؟

به مدارسی که اکنون غیرانتفاعی می گویند، آن موقع نام ملی اطلاق می شد. در مدرسه ملی که رشته ادبی را دایر کرد، شاگردانی که از مدارس دیگر اخراج می شدند، پذیرفته بودند و حتی برخی از آنان دو کلاس یکی می کردند مثلا کسی که در مدرسه دولتی سال سوم بود در آنجا سر کلاس چهارم یا پنجم می نشست. تجدیدی های مدرسه دولتی را راحت قبول می کرد. از این رو بسیاری از خانواده ها اجازه نمی دادند، فرزندانشان به این مدرسه بروند. در مدرسه دولتی رشت محصلی که دوره اول دبیرستان را گذرانده بود، می توانست در رشته علمی تحصیل را ادامه دهد که گذراندن آن مشکل بود. ما در رشته علمی دوره دوم دبیرستان 4 دبیر داشتیم که تحصیل کرده فرانسه بودند و ما از حل المسائل فرانسه(corrigé) استفاده می کردیم و کسانی که نمی توانستند از این حل المسائل استفاده کنند، امکان قبولی آنها در دروس بسیار دشوار بود. من آن دوره را طی کردم هر چند دلم می خواست که رشته ادبی را انتخاب کنم اما پدرم اجازه نداد چون نمی خواست در آن مدرسه تحصیل کنم. البته در دوره دوم دبیرستان ادبیات فارسی و فرانسه هم می خواندیم. با آنکه رشته ما علمی بود 4 درس زبان و ادبیات فارسی را داشتیم که دبیران آن 4 درس، فارغ التحصیل دانشسرای عالی بودند. یکی از آنها پرویز ناتل خانلری بود که معلم دیکته ما بود. البته مدت زیادی در رشت نماند. من دوره دبیرستان را (1318-1213) به پایان رساندم. در آن موقع تدریس زبان فرانسه در مدارس غالب بود و اغلب معلمان ما در دوره دوم تحصیل کرده فرانسه بودند. همان موقع مطبوعات فرانسه ویرشان گرفته بود که سربه سر رضا شاه بگذارند از طریق بازی کردن با واژه فرانسه chat (تلفظ: «شا» به معنی «گربه») و واژه «شا= شاه». و این حادثه رضا شاه را خشمگین کرد. او دستور داد، دانشجویان اعزامی به فرانسه به میهن بازگردند برخی از آنها سال های آخر تحصیلشان بود. 4 تن از آنان نصیب دبیرستان ما شدند-گرامی، فربودی، اقصی و رسایی- به هر حال با آن سبک و سیاق فرانسوی که بر دبیرستان حاکم بود، دوران تحصیل ما طی شد و به امتحانات نهایی سال آخر دبیرستان رسیدیم که سوالات امتحانات نهایی از تهران می آمد و اوراق در تهران تصحیح می شد. در این میان دروس ریاضی اهمیت خاص داشت برای مثال سوالات جبر، مثلثات، مکانیک و حساب استدلالی در یک ورق امتحانی می آمد که ضریب 4 داشت و در میان آن سوالاتی بود که حل آن هوش بالایی می طلبید. آن موقع من در گیلان شاگرد اول شدم و مدال درجه دو علمی گرفتم.

چرا به رشته ادبی علاقه داشتید با توجه به اینکه در رشته علمی موفق بودید؟

در دوره دبیرستان نه تنها ادبیات فارسی بلکه ادبیات فرانسه هم می خواندیم. درسی داشتیم که کتاب آن همانند گنج سخن و گنجینه سخن دکتر صفا بود یعنی شعر و نثر فرانسه را از قرن 16 تا معاصر در برداشت که شامل شرح حال نویسندگان و نمونه ای از کارشان می شد، ما با ادبیات تنها از طریق ادبیات فارسی آشنا نشدیم بلکه با ادبیات فرانسه هم در سطح مطلوبی آشنا می شدیم. آن موقع زبان خارجی رایج دبیرستان ها فرانسه بود و ما از همان دوره اول متوسطه ترجمه از فرانسه به فارسی(تم) و از فارسی به فرانسه (ورسیون) را می آموختیم و در دوره دوم به زبان فرانسه انشا(composition) می نوشتیم. بنابراین کسی که دیپلم می گرفت، استعداد بالایی داشت، باسواد بود هم در رشته علمی و هم در رشته ادبی. آن موقع در امتحانات ریاضی ما سوال هایی طرح می شد که درجه بندی شده بود و از آسان به سمت دشوار می رفت. درجه هر چه بالاتر می رفت، دشوارتر می شد و به موازات آن، عده کسانی که به جواب می رسیدند، کاهش می یافت. تازه در پایان چه بسا علاوه بر سوال ها اظهارنظر شخصی هم بود که در زبان فرانسه به آن observation می گفتند که کمتر کسی به آن می رسید و از هوش و ذوق دانش آموز حکایت داشت.

من به رشته ادبی علاقه داشتم و می خواستم در آن رشته وارد شوم که پدرم راضی نشد. ضمنا علاوه بر دروس دبیرستان، مطالعات خارجی داشتم. در تابستان کتاب کرایه می کردم و می خواندم یا به کتابخانه ملی رشت می رفتم و در آنجا آثار زیادی از جمله کنت مونت کریستو و سه تفنگدار را خواندم. البته دانش آموزان اندکی بودند که هم درس کلاس را می خواندند و هم مطالعه بیرونی داشتند. در این میان پروفسور فضل الله رضا که نسبتی با ما داشت از تهران آثار نویسندگان فرانسوی از جمله لامارتین، شاتو بریان و ویکتور هوگو را می فرستاد و من با ذوق و شوق می خواندم. مجله ایران امروز که درآمده بود، مجله نوظهوری بود که نویسندگانی همچون فاطمه سیاح، اقبال، پورداوود، دکتر هوشیار و مطیع الدوله حجاز و سردبیر مجله در آن قلمفرسایی می کردند. حجازی داستان «بابا کوهی» را نخستین بار در همین مجله چاپ کرد. وقتی مجله به دستم رسید که یک ماه فرصت داشتم خودم را برای امتحانات نهایی سال آخر دبیرستان آماده کنم اما من همه کارهایم را کنار گذاشتم و مشغول خواندن مجله از جمله داستان «بابا کوهی» مطیع الدوله شدم، آنقدر به ادبیات علاقه داشتم.

چه نسبتی با پروفسور رضا دارید؟

پروفسور فضل الله رضا از منسوبان ما بود، او با یکی از برادرانش که نابینا بود، تمام دوره جوانی اش را در منزل خاله بزرگ من سپری کرد که همسر روحانی متنفذی به نام حاج سیدمحمود روحانی بود که در زمان سلطنت رضا شاه دو دوره وکیل مجلس شد و به تهران رفت. فضل الله رضا هم با آنها از رشت به تهران رفت و سال هایی از دوره دبیرستان را در تهران گذراند. من و او رابطه نزدیکی با هم داشتیم و او در تهران به کتاب و مجلات دسترسی داشت و مرا هم بی نصیب نمی گذاشت.

درباره رابطه شما با پرویز ناتل خانلری بگویید.

خانلری به طور موقت به رشت آمد و به ما دیکته درس داد و غیر از این با ما رابطه ای نداشت. شعر «ماه در مرداب» را در انزلی سروده بود و در «گل های رنگارنگ» می نوشت و ما می خواندیم اما با خودش ارتباطی نداشتیم معمولا خانلری با شاگردانش نزدیک نمی شد اما من به برخی از آثارش علاقه داشتم.

در تهران چه رشته ای را دنبال کردید و کجا رفتید؟

ابتدا سراغ دانشکده فنی رفتم در آن دوره دانشکده فنی و پزشکی تنها دانشکده هایی بودند که امتحان ورودی داشتند، بقیه دانشکده ها امتحان ورودی نداشتند و هر کس می خواست رشته ای را انتخاب و نام نویسی می کرد و ادامه تحصیل می داد، کنکوری در میان نبود. در امتحان ورودی، داوطلبان باید حد معینی از معدل می آوردند تا اجازه ورود به دانشکده فنی کسب کنند. داوطلب چندانی هم نداشت. من در امتحان ورودی دانشکده فنی شرکت کردم چون رشته علمی خوانده بودم. اتفاقا در امتحان ورودی دانشکده فنی رتبه نخست را کسب کردم و یک ماه در کلاس های این دانشکده شرکت کردم اما برخی از دوستانم به دانشسرای عالی در رشته ادبیات فارسی رفته بودند تا دبیر شوند. من با این دوستان محشور بودم و شاید هم به تشویق آنان پرونده ام را از دانشکده فنی گرفتم و به دانشسرای عالی رفتم. در آن موقع دانشسرای عالی دبیر در رشته ادبی و علمی تربیت می کرد. محل آن نزدیک بهارستان بود. دانشکده های ادبیات و علوم هم در دانشسرای عالی می توان گفت، ادغام شده بود و فقط اسما جدا بودند و اینکه دانش آموختگان آنها تعهد دبیری نداشتند و می توان گفت که این مجتمع آموزشی از فضای دانشگاهی برخوردار بود. برخی دروس عمومی ارایه می شد. در دروس مربوط به آموزش و پرورش همه رشته ها شرکت می کردند. سال اول درس شاهنامه و حافظ می دادند که همه در آن شرکت می کردند حتی دانشجویانی که در دانشکده علوم بودند. من زمانی به دانشکده زبان و ادبیات فارسی وارد شدم که رییس این مجتمع صدیق اعلم بود. درخواستم را به دفتری دادم که در ورودی مجتمع وجود داشت و گفتند فردا برای دریافت جوابش رجوع کن. درخواست ها را برای شخص دکتر صدیق اعلم می فرستادند. فردای آن روز که برای دریافت جواب رفتم، ریاست مجتمع نوشته بود با این خط و معدل پذیرفتنش مانعی ندارد. چند تن از ما که دانش آموخته رشته علمی بودیم، امتحان ورودی دادیم. استاد بدیع الزمان فروزانفر موضوعی را برای انشا داد و من قبول شدم. بنابراین وقتی می دانستم مهندس چندان کاردانی از من درنمی آید، سراغ ادبیات رفتم. در عوض حس می کردم که در ادبیات موفق خواهم شد چون زمینه آن را داشتم و زبان فرانسه را از سال چهارم ابتدایی از برادرم یاد گرفته بودم و آشنایی با زبان فرانسه باعث شده بود که بیشتر مطالعه کنم. حتی می توانستم رشته زبان فرانسه را انتخاب کنم اما نکردم چون با زبان و ادبیات فارسی مانوس بودم.

در دانشکده ادبیات با چه کسانی همدرس بودید؟ از استادان تان نام ببرید؟

از همدرسانم، قاضی طباطبایی بود که با زبان متون عربی آشنایی تمام داشت و با آنکه لیسانسیه بود در دانشگاه تبریز زبان عربی را درس می داد. همچنین عبدالعلی طاعتی بود که برادرش در رشت کتابفروشی داشت و او دوره دکترای ادبیات را طی کرد. یک عده از همدرسانم دبیر شدند و در دبیرستان البرز به تدریس پرداختند، زمانی که دکتر مجتهدی ریاست دبیرستان البرز را به عهده داشت. همچنین سلیم نیساری همکلاسی من بود که بعدا به امریکا رفت و در آنجا هم درس خواند و در سال های آخر عمر عضو پیوسته فرهنگستان شد.

استادان بسیار خوبی داشتیم که صاحب اسم و رسم بودند از جمله بدیع الزمان فروزانفر تاریخ ادبیات درس می داد، ملک الشعرای بهار درس سبک شناسی را عهده دار بود. او سال اول درس عمومی شاهنامه را تقریر می کرد و سال های بعد بدیع و سبک شناسی شعر و نثر فارسی. حافظه کم نظیری داشت، روی صندلی می نشست و بدون استفاده از یادداشت درس سبک شناسی را تقریر می کرد. «آیین نگارش» را اقبال آشتیانی درس می داد و عربی را بهمنیار. بهمنیار در خارج از دانشگاه شهرت چندانی نداشت ولی در داخل دانشگاه از اعتبار بالایی برخوردار بود به طوری که استاد فروزانفر مشکلات عربی خود را از او می پرسید. بهمنیار باهوش، زیرک و دارای معلومات وسیع بود. با دکتر علی اکبر سیاسی درس عمومی روانشناسی، با دکتر هوشیار درس اصول آموزش و پرورش، با دکتر یحیی مهدوی درس مسائل فلسفی، با استاد کاظم عصار درس فلسفه اسلامی و با فاضل تونی درس منطق داشتیم. استادان ما در قله بودند و ما در پای کوه. آن زمان که ما دوره لیسانس را می گذراندیم، محمد معین و پرویز ناتل خانلری دوره دکتری را طی می کردند، ذبیح الله صفا، شمس الملوک مصاحب و زهرا خانلری در این دوره شرکت داشتند. وقتی درس روز ما تمام می شد این 5 نفر برای شرکت در کلاس درس وارد می شدند و ما آنها را می دیدیم. فضا، فضای دانشگاهی بود. وقتی خودمان درس نداشتیم به کلاس های دیگر می رفتیم. گاهی برخی تصمیات و اتفاقات باعث تغییراتی در میان استادان دانشسرا شد، یادم هست پس از آنکه پوشیدن عبا و عمامه برای استادان ممنوع شد، تونی قبول کرد و ملون می گذاشت اما عصار قبول نکرد. همچنین سر کلاس درس لطفعلی صورتگر می رفتم که درس انگلیسی می داد، او شاعر مسلک بود و در فصل بهار، کلاس هایش را روی چمن تشکیل می داد و شاگردان به دورش حلقه می زدند. صورتگر کتابی در سخن سنجی نوشته بود که آن را امتحان می گرفت. سیمین دانشور شاگرد صورتگر بود. صورتگر با دانشجویان سوگلی دوستانه برخورد می کرد. کلاس درس او به معنای امروز نبود. فضای علمی بود اما برخورد استاد و دانشجو عموما خشک و رسمی نبود. دانشکده تالار اجتماعات داشت که دکتر صدیق اعلم بانی آن بود، عصر پنجشنبه ها دانشجویان در آن جمع می شدند. یکی از استادان در هر رشته ای درباره موضوعی سخنرانی می کرد و معمولا در کنارش یک برنامه موسیقی هم بود و استقبال خوبی از آن می شد. لذا علاوه بر تحصیل همه دانشجویان با شرکت در برنامه های جنبی دانشگاه با هم آشنا می شدند. در کتابخانه مجتمع گنجینه جوابگویی وجود داشت، در دانشکده علوم تقریبا همه کتاب های استادان تحصیل کرده فرانسه، آلمان و انگلستان و دیگر کشورها بود. به هر حال 3 سال طی شد و من شاگرد اول دانشکده زبان و ادبیات فارسی شدم. در میان استادان، استاد فروزانفر به من توجه داشت و در امتحان شفاهی آخر سال از من پرسید:«می توانی تهران بمانی؟» من تعهد دبیری نداشتم. گفتم می توانم. گفت می گویم برایت معافی تحصیلی بگیرند. در آن زمان استادان خودشان دانشجویان را برای ورود به دوره دکتری انتخاب می کردند. یگانه دوره دکتری در دانشگاه تهران هم دوره دکتری رشته زبان و ادبیات فارسی بود. نکته ای که لازم است درباره برخی از استادان دانشکده ادبیات بگویم، مشکل مدرک تحصیلی بعضی از آنان است. ظاهرا به ابتکار علی اصغر حکمت، وزیر وقت معارف، راه حلی برای این مشکل اختیار شد. از این دسته از استادان خواسته شد، پایان نامه ای(تزی) در رشته معلوماتی خود بنویسند که پایان نامه دوره دکتری محسوب شود و با درجه استادی برای تدریس در دانشکده ها دعوت شوند. از این راه بود که گروهی از استادان نخبه به مجمع مدرسان دانشگاهی پیوستند.

چرا سراغ کار در راه آهن رفتید؟

زمانی از دوره لیسانس فارع شدم که جنگ جهانی جریان داشت و ایران به اشغال نیروهای روس و انگلیس و متعاقبا امریکا درآمده بود. امریکایی ها مهمات و خواروبار را از طریق راه آهن سراسری از جنوب به شمال انتقال می دادند تا برای اتحاد شوروی فرستاده شود. بودجه ای برای این کار اختصاص داده بودند. اشتغال در راه آهن مزایایی داشت. راه آهن دولتی ایران در این شرایط، نیروی انسانی تازه نیاز داشت و به جذب آن پرداخته بود. از جمله این نیروها عمدتا مهندسان و لیسانسه ها همچنین منشیان و مستوفیانی بودند که در دانشگاه های دولتی مشتغل بودند. خانواده به کمک مالی من نیاز داشت و من از فرصت بهره جستم و به راحتی در راه آهن استخدام شدم و باید در تهران می ماندم چون در دوره دکتری نام نویسی کرده بودم. ابتدا شغلم به ادبیات ربط مستقیم نداشت تا آنکه حادثه ای شرایط را تغییر داد. نوشتن باعث شد، ارتقا یابم و منشی مخصوص حوزه ریاست کل شوم. از آن پس نیز گزارش های مبسوطی برای وزارت راه می نوشتم و ناخواسته سخت درگیر کار اداری شدم. آن موقع دروس دوره دکتری مانند امروز واحدی نبود و مانند دبیرستان درس هایی را طی سال باید می گذراندیم. عمده دروس سال نخست را گذراندم و وارد کشاکش جریانات سیاسی شدم و به عضویت سازمان جوانان حزب توده ایران درآمدم و فعالیتم آنچنان بالا گرفت که دیگر رمق و وقتی برای دوره دکتری باقی نماند.

قدری درباره فعالیت سیاسی تان بگویید.

نمی خواهم وارد جزییات شوم تقریبا 10 سال فعالیت سیاسی داشتم که نمی خواهم به چند و چون آن بپردازم فقط می گویم که بهترین سال های عمرم همان 10 سال بود. از تجربه های مثبت و منفی که در این دوره داشتم بسیار آموختم. برای من درس زندگی بود. حوادث تازه بسیاری از سر گذراندم و مهارت های تازه ای پیدا کردم، همه آنها از من شخصیت تازه ای ساخت.

درباره جزییاتش صحبتی نکنید اما بگویید چه مهارت هایی کسب کردید و کجاها رفتید؟

فعالیت سیاسی باعث شد که مهارت نوشتن، سخنرانی و کارهای مطبوعاتی را کسب کنم، به طور کلی مهارت زندگی کردن را به دست آوردم.

در فعالیت سیاسی برای حزب توده با احسان طبری آشنا شدید؟

در این دوره با افراد بسیاری آشنا شدم که طبری یکی از آن خیل بود. به علاوه با ادبیات جدیدی آشنا شدم و در سفرهایی که برای فعالیت های سیاسی داشتم با اقوام گوناگون می توان گفت همه قاره ها آشنایی پیدا کردم و نکات بسیاری از شیوه زندگی آنها آموختم.

به کجا سفر کردید؟

یک سال و نیم در فدراسیون جهانی جوانان دموکرات در بوداپست بودم البته در این مدت به کشورهای رومانی، آلمان، اسکاندیناوی، فنلاند، چکسلواکی، اتریش و ایتالیا سفر کردم. به علاوه در همان بوداپست افرادی از فعالان سیاسی کشورهای جهان بودند که وقتی کنگره، فستیوال و شورا تشکیل می شد با آنها معاشرت می کردم و از آنان معلومات تازه ای کسب کردم و تجربه بسیار وسیع پیدا کردم. فعالان و مبارزان هندی ، چینی، ژاپنی و اهالی امریکای لاتین را شناختم. طی 10 سالی که در عرصه فعالیت سیاسی بودم، آنقدر تجربه اندوختم که در اینجا مجال بازگفت آنها نیست.

آیا فعالیت سیاسی در ایران هم برای شما آموزنده بود؟ چه چیزی آموختید، قدری توضیح دهید؟

ورود به فعالیت سیاسی مرا با دنیای دیگری آشنا کرد، پیش از آن، آرام و خجالتی بودم، چنانکه وقتی امتحان «تاریخ ادبیات» در پایان دوره لیسانس را دادم به رشت رفتم و منتظر نماندم تا نتیجه امتحانات را بگیرم. عبدالعلی طاعتی که «صحاح الفرس» را در دوره دکتری تصحیح کرد برای تسلیت فوت پدرم به دیدنم آمد از او نتیجه امتحان را پرسیدم، او گفت: از استاد فروزانفر سوال کردیم، نتیجه امتحان «تاریخ ادبیات» چه شد؟ او گفت: آن جوانک سکیت صموت(بسیار خاموش) بهترین نمره را گرفته است یعنی من آن موقع اصلا اهل سوال کردن و سخن گفتن نبودم و ساکت و گوشه گیر بودم.

برگردیم به دوره تحصیل و اینکه بالاخره با دوره دکتری چه کردید؟

زمانی که در راه آهن به عنوان منشی حوزه ریاست کل انتخاب شدم، کارم متراکم شد و دیگر نتوانستم به کار دیگری برسم پس از آن فعالیت سیاسی نیز به آن افزوده شد و حتی این فعالیت مرا چند سال به زندگی مخفی کشاند و وقتی به زندگی عادی برگشتم، دیگر آن نظام سابق درسی به هم خورده و دروس دوره دکتری به واحدی تبدیل شده بود و باید 10 شهادت نامه(certificat) را می گذراندیم که من 8 تای آن را با استاد پورداوود، دکتر صادق کیا و استاد مدرس رضوی گذرانده بودم و تنها درس استاد بدیع الزمان فروزانفر، متون و سبک شناسی مانده بود. سبک شناسی در واقع یدک بود. پس از فوت بهار، سبک شناسی را به استاد فروزانفر سپردند و او به این درس چندان اعتنا نداشت و فقط متون را جدی می گرفت. من از امتحان دادن آن صرف نظر کرده بودم و قصد ادامه دادن تحصیل را نداشتم چون درس خواندن وقت می خواست و من بدجور درگیر بودم.

کار در راه آهن تاثیری در کشاندن شما به فعالیت سیاسی داشت؟

تاثیری نداشت. در راه آهن افرادی که بالادست و زیردست من کار می کردند از کار و رفتارم راضی بودند و تقریبا از اینکه من در سازمان جوانان حزب توده ایران فعالیت داشتم، مطلع نبودند و می توان گفت اصلا مدتی هم غایب بودم. در راه آهن دولتی ایران، دایره ای به نام دفتر محرمانه وجود داشت که مسوول آن با ساواک مرتبط بود. متصدی این دفتر درباره من گزارشی به ساواک فرستاد و من منتظر خدمت شدم. تا 6 ماه حقوقم را پرداخت می کردند سپس کسری از آن را. لذا ناگزیر به فکر افتادم که در جایی مشغول به کار شوم. به انتشارات فرانکلین رفتم. پیش از آن با فرانکلین ارتباط داشتم و رمان سالامبو را در زندان ترجمه کرده بودم و فرانکلین به چاپ رساند. نجف دریابندری در فرانکلین سرویراستار بود و مرا از دور می شناخت. به هر حال جذب فرانکلین شدم.

چطور شد سراغ ترجمه رفتید و نخستین ترجمه های تان را کجا منتشر کردید؟

ترجمه را از مقاله شروع کردم نه کتاب و اولین بار وقتی تازه فارغ التحصیل شده بودم در مجله ای فرانسوی به نام مجله دو جهان(Revue de deux mondes) مقاله ای درباره رابطه عشقی بالزاک با مادام دوبرنی به قلم مارسل بوترون چاپ شده بود که «زنبق دره» یکی از آثار بالزاک، شرح همین رابطه-عشق ممنوع- است و من آن مقاله را با عنوان «داستان عشق بی ثمر بالزاک» ترجمه کردم و به روزنامه ایران ما دادم و منتظر چاپ آن شدم. هر روز روزنامه را می خریدم اما خبری نبود پس از مدتی مایوس شدم تا آنکه یک روز وقتی در خیابان لاله زار قدم می زدم، یکی از پسرعموهایم را دیدم که روزنامه ایران ما را در دست داشت. او جلو آمد و گفت: تبریک می گویم. گفتم: به چه مناسبت؟ گفت ترجمه ات در روزنامه چاپ شده است(مرداد 1322). من آنقدر خوشحال شدم، انگار دنیا را به من دادند!

آن موقع چند سال داشتید؟

23 سالم بود. پیش از آن هم وقتی در دوره لیسانس تحصیل می کردم جنب دانشکده حقوق، انستیتوی روزنامه نگاری دایر شده بود و دکتر شایگان، معاون دانشکده حقوق، رییس این انستیتو بود. من و یکی از دوستانم به نام ابوالحمد(نه آن ابوالحمد معروف و مولف) که لعبتی بود با هم در انستیتوی روزنامه نگاری ثبت نام کردیم. مدرسان این کلاس ها عبدالرحمن فرامرزی، مطیع الدوله حجازی، رشید یاسمی و خان بابا بیانی بودند. دوره خوبی را طی کردیم. در واقع هدف از تاسیس این سازمان آموزش عده ای برای حرفه روزنامه نگاری بود اما روزنامه نگاری که به نفع حکومت باشد! در آنجا حسین کسمایی مترجم، نویسنده و روزنامه نگار(متوفی 1376) بود که همیشه با زن ها سر ستیز داشت، وقتی فهمید من با زبان فرانسه آشنایم، گفت: چرا ترجمه نمی کنی؟ و از من خواست که ترجمه کنم و او آن را به چاپ برساند. من هم یکی از حکایات آلفونس دوده، نویسنده فرانسوی به نام «ستارگان» را ترجمه کردم و به کسمایی دادم تا در جایی چاپ کند. مدتی پس از آنکه کسمایی را دیدم از چاپ ترجمه پرسیدم؟ گفت چاپ شد. گفتم کجا چاپ شد؟ گفت در مجله شهربانی. مجله شهربانی را سرهنگ سلطان پارسا اداره می کرد که خوش ذوق بود. از اینکه ترجمه ام در مجله شهربانی چاپ شده بود، خوشحال نشدم اگرچه آن موقع هنوز وارد فعالیت سیاسی نشده بودم. قصد ادامه دادن ترجمه را نداشتم. وقتی ترجمه مقاله «عشق بی ثمر بالزاک» در ایران ما به چاپ رسید، تشویق شدم که ادامه دهم. این مقاله در چند شماره منتشر شد و اکنون در مجموعه مقالاتم، گلگشت های ادبی و زبانی وجود دارد(دفتر دوم، ص 155). پس از آن، تاریخ مختصر ادبیات زبان انگلیسی اثر آندره موروآ را، که بیشتر نویسندگان معاصر را معرفی کرده، ترجمه کردم. آن را هم به تحریریه ایران ما سپردم تا چاپ کند و پذیرفتند. متاسفانه دفتر ایران ما را آتش زدند و دیگر اثری از آن ترجمه باقی نماند و ترجمه ای که در روزنامه چاپ شد در حد یک کتاب بود. برخی مقالات دیگر هم که ترجمه کردم در روزنامه های رهبر، رزم و دیگر مجلات چاپ شد. پس از آنکه به جرم فعالیت سیاسی به زندان افتادم در زندان کار اصلی من ترجمه بود، راه آهن حقوق مرا به خانواده می داد و خرج و مخارج آنها از آن حقوق تامین می شد.

چگونه در زندان کتاب ها را برای ترجمه انتخاب می کردید؟

پیش از آنکه به زندان بروم، محمد سعیدی که مباشرت بنگاه نشر و ترجمه کتاب را داشت به من پیشنهاد کرد، رمان Elle et lui را که در شرح رابطه عشقی ژرژ ساند با آلفره دموسه است، ترجمه کنم و قرارداد هم بست، پس از آن به فاصله کوتاهی به زندان افتادم که بعد از واقعه 15 خرداد، به رهبری امام خمینی اتفاق افتاده بود، پیش از آن هم زندانی شده و به قید کفیل آزاد شده بودم و پرونده ام مختومه نبود. وقتی حادثه 15 خرداد روی داد، دوباره پرونده ها را باز کردند از جمله پرونده من که در دادگاه بدوی محکوم به 6 ماه زندان شدم که آن را قبل از محاکمه گذرانده بودم اما دادستان تجدیدنظر خواست و در تجدیدنظر حکم من به 3 سال تغییر یافت که 6 ماه آن را کشیده بودم و دو سال و نیم آن باقی مانده بود. مدتی که در زندان بودم به کار ترجمه مشغول شدم. این زندان مانند زندان های سابق نبود و همه چیز در دسترس ما بود. به علاوه فضای آن به صورتی بود که می توانستیم بیشترین استفاده را از آن فضا ببریم زیرا افراد نخبه و فرهیخته جامعه بودند که هر کدام هنر و مهارتی داشتند و در این فضا آن را به دیگران یاد می دادند یا مثل من مشغول ترجمه یا نوشتن بودند. به نوعی در زندان دانشگاهی را به وجود آورده بودند. کسانی از اقوام در زندان بودند که از آنان می شد، بهره زبانی گرفت. در چنین فضایی به کار ترجمه دست بردم. در واقع آن دوران برایم همچون اعتکاف در دیر بود. فراغتی که باعث شد به جد به کار ترجمه روی آورم. مسوولیتی نداشتم، مخارج خانواده ام از حقوق راه آهن و حق الترجمه تامین می شد و من هم می توانستم به ترجمه بپردازم.

وقتی شما در زندان بودید، حقوق راه آهن به خانواده پرداخت می شد؟

بله، هنگامی که به جرم فعالیت سیاسی در زندان بودم، حقوق راه آهن به خانواده ام پرداخت می شد. علاوه بر آن پس اندازی هم وجود داشت که خانواده با آن امرار معاش می کرد. خلاصه اینکه دو سال و نیم زندانی کشیدن برایم بسیار پرثمر بود و باعث شد که چندین اثر از جمله سالامبو را ترجمه کنم.

زمانی که در زندان بودید از چهره های سرشناس چه کسانی هم بند شما بودند؟

از هر طایفه بودند. کسانی بودند که با اوپن یونیورسیتی(دانشگاه آزاد) لندن مکاتبه ای درس خواندند و مدرک گرفتند. من نیز با اوپن یونیور سیتی در ارتباط بودم و رشته زبان انگلیسی را خواندم. به یاد دارم به فاصله کوتاهی پیش از زندانی شدن من، علی محمد افغانی در همین زندان قصر بود یا افراد بسیار دیگری که به کار ترجمه مشغول بودند. تصور می کنم همان موقع محمدجعفر محجوب هم در بند ما بود و در بند دیگری آیت الله طالقانی و برخی سیاسیون و گروه های دیگر حضور داشتند. به هر حال دو سال و نیمی که در زندان قصر بودم از ترجمه های من، دلدار و دلباخته را بنگاه نشر و ترجمه چاپ و منتشر کرد و سایر ترجمه ها را انتشارات فرانکلین.

برای خروج آثار ترجمه شده، مشکلی نداشتید، چگونه کتاب ها را برای ترجمه دریافت می کردید؟

از این لحاظ مشکلی نداشتیم. حتی در زندان، کتابخانه نسبتا مجهزی بود که از آن کتاب به امانت می گرفتیم و می خواندیم. معمولا بهار، تابستان و پاییز و حتی زمستان به باغچه زندان می رفتیم و روی صندلی های مخصوص می نشستیم و در هوای آزاد مشغول ترجمه می شدیم. از آنجا که بند ما سیاسی بود، تنها فعالان سیاسی حضور داشتند که هر کدام به کاری مشغول بودند و می شد بر کاری تمرکز کرد و از دیگران هم آموخت. بند 3 و 4 بند زندانیان سیاسی بود و فرصت مساعدی برای فعالیت های فرهنگی وجود داشت که در خارج از زندان مجالی برای آن فراهم نمی شد. حتی رییس زندان مشغول درس خواندن در دانشکده حقوق بود و از ما در نوشتن رساله اش کمک می گرفت. معاون زندان هم با ما رفتار شایسته ای داشت. به نظرم این زندان برایم فرصتی بود که فارغ البال به کار قلمی دل ببندم.

شما زندان قصر را دوران مفیدی می دانید که محبوس بودن به شما فرصت ترجمه داد.

بله، اشاره کردم مثل دیر بود. زمانی من به شهری در فرانسه به نام آرل رفتم. قبلا دیر بود. یک ماهی با استفاده از بورس سفارت فرانسه در تهران آنجا بودم «تتبعات» اثر مونتنی را در آنجا ترجمه کردم. چنین فرصت هایی کمتر دست می دهد که شما فقط و فقط مشغول کاری که دوست دارید باشید و به جد تمام بر آن تمرکز کنید.

در خاطرات ایام دانشگاه به پورداوود اشاره کردید، او چه شخصیتی داشت؟

پورداوود همشهری و استادم در دو درس «فرهنگ ایران باستان» و «اوستا» بود. او در نوشتن قدرت کلام و بیان دلپسندی داشت اما این قدرت در سخن گفتن کمتر مشهود بود. در واقع قلم قوی داشت. همیشه هم سخنانش را برای سخنرانی از پیش تقریر می کرد. یک بار به پیشنهاد خانمی از همشاگردانم عید نوروز به دیدن استاد رفتیم، خانه اش در خیابان آبان بود، در آن دیدار کتابخانه اش را به ما نشان داد و از جمله کتاب اوستایی که جلد نقره ای داشت. در پذیرایی رسم داشت «بادام زمینی» را به مناسبتی اختیار کند. مناسبتش این بود که دانه آن را ظاهرا از لبنان به رشت آورده بود که کاشت آن از همان زمان در روستاهای اطراف شهر انجام گرفت. یادم هست که کاشت بادام زمینی از زمان معینی-در اوایل دهه دوم سال های 1300- در روستاهای گیلان رایج شد.

چرا دوره دکتری را تمام نکردید؟

یادم است که دانشجو وقتی آمادگی خود را برای امتحان شفاهی به استاد فروزانفر اعلام می کرد، استاد می فرمود: زود است. از زندان که آزاد شدم به پیشنهاد نادر وزین پور به منزل فروزانفر رفتم، محمدرضا حکیمی را همراه خودم بردم. بعد از نوروز بود. از حکیمی تعریف کردم که به زبان عربی مسلط است. فروزانفر از جوانانی که با زبان و ادبیات عربی آشنا بودند، خوشش می آمد. گفتم: آقای حکیمی قصیده ای در اقتفای عینیه(ورقاییه) ابن سینا سروده که در هر بیت آن صنعتی از صنایع بدیعی را به کار برده و نام آن صنعت را در بیت گنجانده اگر اجازه بفرمایید، بخواند. استاد رو به آقای حکیمی گفت: بخوان. حکیمی خواندن آغاز کرد. استاد سراپا گوش بود. سر به زیر افکند دست حایل چشم کرد و خاموش ماند. خواندن قصیده که به پایان رسید، فرمود: اگر اندکی زودتر می آمدی، دستت را می گرفتم و برای تدریس در دانشکده الهیات می بردم. در همین فرصت به استاد عرض کردم، تقاضای تعیین موعدی برای امتحان دارم. فرمود: کی؟ گفتم: شهریور ماه امسال. به خلاف رسم خود فرمود: دیر است، خرداد بیا. اما من برای خرداد آمادگی نداشتم. می دانستم که استاد قبولی مرا اعلام خواهد فرمود. اما نمی خواستم بدون آمادگی کامل با استاد مواجه شوم. مقدر نبود، دوره دکتری را بگذرانم: استاد در همان ایام بود که جان به جان آفرین سپرد.

گاهی در حرف های تان از احسان طبری یاد می کنید، او چگونه فردی بود؟

با چند زبان آشنا بود و مطالعات وسیعی داشت، در سخنرانی مهارت کم نظیری داشت و اگر بیرون از محفل ایستاده بودید، می پنداشتید که او از روی نوشته می خواند. در تدریس هم سخن گفتنش همچون نوشتن بود، کلمات و جملات را شکسته ادا نمی کرد. من تنها احسان یارشاطر را در این مقام دیده بودم. او حتی در ملاقات ها و عیادت ها به گونه ای سخن می گفت که گویی از روی نوشته می خواند. دکتر محمدرضا باطنی نیز همین رسم و عادت را دارد. اصلا شکسته سخن نمی گوید و همان طور می گوید که می نویسد.

رابطه شما با دو احسان؛ طبری و یارشاطر چگونه بود؟

وقتی در سازمان جوانان حزب توده ایران بودم از نزدیک دیدم که طبری با جوانانی که عضو آن سازمان بودند و فعالیت درخور توجهی داشتند، مانوس بود حتی یک دوره به ما درس داد. بیان قوی داشت. علاوه بر آن گاهی به خانه اش می رفتیم. از او خوش مان می آمد. واقعا دوست داشتنی بود. احسان یارشاطر در دانشکده ادبیات دو کلاس از ما جلوتر بود و ما گاهی او را می دیدیم. بسیار مبادی آداب بود. یادم است دو تن از دانشجویان، طاعتی و ابوالحمد را به دلیل بی انضباطی از شبانه روزی دانشسرای عالی به حجره ای در مسجد سپهسالار منتقل کردند. آنها از بورس استفاده می کردند. پس از آن طاعتی دچار عارضه سرماخوردگی شده بود. یادم است یگانه دانشجویی که از شبانه روزی به عیادت او رفت، یارشاطر بود.