آرشیو پنج‌شنبه ۲۴ بهمن ۱۳۹۸، شماره ۴۵۸۵
صفحه آخر
۱۶
جهان خارج از مرزها

شکنندگی سیاسی و اجتماعی

محمود فاضلی

از زمان بهار عربی موسسه مالی کوفس فرانسه (Coface) سالانه شاخص های شکنندگی سیاسی و اجتماعی و خطرات موجود در این زمینه را اعلام می کند و ترکیب ابتدایی شاخص ها، امکان ارزیابی خشم ملت ها را مطرح می سازد. میزان بیکاری، تورم، نابرابری ها و فساد مجموعه این شاخص ها هستند. این موسسه اخیرا شاخص های دیگری همچون دسترسی به اینترنت، سطح آموزش و میزان شهرنشینی را مدنظر قرار می دهد. این موسسه در سال 2019 مناقشات اجتماعی در برخی کشورهای امریکای لاتین همچون شیلی، کلمبیا و ونزوئلا و همچنین در لبنان و الجزایر یا سودان را نیز پیش بینی کرده بود.

اصولا دولت ها و نهادهای شکننده منبع و منشا بحران ها و بی ثباتی و ناامنی منطقه ای نیز می شوند. چنین وضعیتی زمینه را برای مداخلات قدرت های خارجی به بهانه برقراری امنیت، فرونشاندن منازعات و کمک به پیشرفت این کشورها فراهم می کند. دولت های شکننده دارای ویژگی های بسیاری هستند که «توزیع نامناسب قدرت، گسترش روزافزون خشونت های دسته جمعی در آن، فساد در دولت، شکاف اجتماعی، عدم توسعه اقتصادی، عدم تامین رفاه نسبی شهروندان، اقتصاد تک محصولی، عدم مشارکت اکثریت مردم در بخش اقتصاد رسمی و مقدم بودن هویت قومی با خصوصیات مذهبی، قبیله ای» از مهم ترین آنها به شمار می رود.

تجربه ثابت کرده هر چه میزان شکنندگی دولت ها افزایش یابد جرایم سازمان یافته، تروریسم و نیز جرایم سایبری درون مرزهای آنها افزایش می یابد؛ قاچاق مواد، قاچاق انسان، جرایم رایانه ای و تروریسم از جمله مواردی به شمار می آیند که به طور مستقیم با مسائلی نظیر؛ فساد دولتی، حاکمیت قانون و نیز برقراری امنیت در مرزها و داخل کشورها مرتبط هستند. عوامل اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، تاریخی و همچنین جمعیتی یا جغرافیایی در این زمینه دخیل هستند. کشورهای آسیب پذیر از ویژگی ها و مشکلات تقریبا مشابهی برخوردارند. هیچ دولتی در مقابل این موضوع مصونیت مطلق ندارد، بلکه آنچه دولت ها را در مقابل چنین پدیده هایی مصونیت می بخشد تلاش مداوم و شناخت هوشیارانه آسیب ها و چاره اندیشی آنهاست.

طبق اعلام صندوق صلح جهانی، شاخص های شکنندگی دولت ها به سه دسته سیاسی، اجتماعی و اقتصادی تقسیم می شوند. «مجرم پنداری و مشروعیت زدایی از دولت، کاهش شدید خدمات عمومی، کاربرد دلبخواهانه قانون و نقض حقوق بشر، عدم انحصار قدرت از جانب دولت، واگرایی و تفرقه نخبگان و دخالت دولت ها و بازیگران خارجی» شاخص های سیاسی را تشکیل می دهند. افزایش فشارهای جمعیتی، جریان وسیع آوارگان، باقی ماندن گروه های انتقام جو و ناراضی و فرار مداوم و پایدار افراد» شاخص های اجتماعی را شامل می شود. شاخصه اقتصادی خود شامل زیرشاخه های درآمد سرانه، تولید ناخالص داخلی، نرخ بیکاری، تورم، بهره وری، سطح بدهی، میزان موفقیت کسب و کارهای جدید، حجم تجارت داخلی و خارجی، برنامه های ریاضت اقتصادی و شکاف طبقاتی است.

خاورمیانه همچنان منطقه ای پرتنش ارزیابی می شود. خاورمیانه یکی از مراکز مهم گروه های تروریستی و فعالیت های مخرب سازمان یافته است و در عین حال دولت های این منطقه از جهان عمدتا با مشکلاتی نظیر بی ثباتی، جنگ داخلی، فساد دولتی و ضعف اقتصادی درگیر هستند. دیکتاتوری های بی اعتنا به قوانین اساسی، دموکراسی و حاکمیت قانون در این منطقه از معدود نظام های مردم سالار بسیار بیشتر هستند. یمن و امارات همچنین رکورددار بدترین و بهترین رتبه از منظر شکنندگی دولت در بین کشورهای خاورمیانه را به خود اختصاص داده اند.

امسال سلطان نشین عمان در گروه بالاترین خطر قرار داده شده است. مرگ سلطان قابوس در ژانویه گذشته دوره ای از ابهام را به روی این کشور راهبردی در تنگه هرمز بین عربستان و ایران گشوده است، چون سلطان قبلی جانشین خود را مشخص کرده بود، مساله جانشینی سلطان قابوس حل و فصل شد. موسسه «کوفس» شاخص شکنندگی سیاسی و اجتماعی سه کشور آسیای مرکزی یعنی قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان را بالا درنظر گرفته است. این کشورها با دوره ای از گشایش پس از دوران طولانی نظام های خودکامه پساشوروی مواجه هستند. روسیه نیز در نقشه خطرات سیاسی و اجتماعی در منطقه قرمز یعنی در گروه دوم شکننده ترین کشورها قرار گرفته است. کاهش رشد اقتصادی در سال 2019 از 2.5درصد به 1.3درصد به بروز خشم مردمی کمک می کند.

چنین موسسات و نهادهایی تلاش دارند چنین القا کنند که برای به راه افتادن جنبش اجتماعی یا سیاسی گسترده، جرقه ای لازم است که در اصل قابل پیش بینی نیست و اغلب در جایی رخ می دهد که انتظار آن وجود نداشته است. این موسسات با گزارشات خود چنین وانمود می کنند که قادر به پیش بینی هستند که چه کشورهایی در آینده با شورش هایی اجتماعی مواجه خواهند شد که می توانند باعث تغییرات سیاسی شوند یا بر اقتصاد کشورهای شان تاثیرگذار باشند.