آرشیو چهار‌شنبه ۲۸ اسفند ۱۳۹۸، شماره ۴۸۵۳
صنعت و معدن
۳

بازوی پژوهشی مجلس بررسی کرد: چشم انداز تجدیدپذیرها در منطقه «منا»

دنیای اقتصاد : مرکز پژوهش های مجلس در گزارشی وضعیت سرمایه گذاری و انرژی های تجدیدپذیر در منطقه منا را بررسی کرد. ارزیابی ها نشان می دهد که طی سال های 2017 - 2007، مصرف برق در منطقه منا به طور متوسط در هر سال 6/ 5درصد افزایش یافته است. برای توسعه بخش نیروگاهی کشورهای منا در مجموع حدود 210 میلیارد دلار سرمایه گذاری تا سال 2023 مورد نیاز است؛ اما موفقیت در این امر منوط به ترکیب عوامل مختلفی است. با اینکه کشورهای منا برای انجام سرمایه گذاری در بخش نیروگاهی یا تولید برق خود متمرکز هستند، اما محدودیت ها و چالش های متعددی در میان مدت پیش روی آنها خواهد بود.

مساله اول آن است که، کشورهای صادرکننده نفت (به ویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس) در حال کاهش مخارج غیرضروری خود هستند؛ با این حال برنامه های سرمایه گذاری خود در بخش نیروگاهی و تولید برق را ادامه خواهند داد. سایر کشورهای منا برای اجرای برنامه های توسعه ظرفیت نیروگاهی و تجدیدپذیر خود با چالش های اقتصادی و سیاسی مواجهند. از یک سو، تامین مالی پروژه ها به رغم برخی تلاش های موفقیت آمیزی که اخیرا برای جذب سرمایه گذاری خارجی صورت گرفته است، همچنان چالش برانگیز است. وجود نگرانی های سیاسی و اقتصادی سبب می شود که سرمایه گذاران در انجام فعالیت های خود محتاط باشند. از سوی دیگر، این نوع از محیط کسب وکار فرصت هایی را برای تامین مالی بخش خصوصی و سرمایه گذاری مستقیم خارجی ایجاد می کند. همچنین، بسیاری از کشورها در حال شتاب بخشیدن به برنامه های اصلاح قیمت های انرژی خود هستند. در حالی که این برنامه ها برای کاهش بار مالی دولت ها هدف گذاری شده اند، اما در عین حال فشار بر تقاضای برق را کاهش خواهند داد. به عنوان مثال، پیش بینی شده است که رشد تقاضای برق در عربستان به دلیل افزایش تعرفه ها طی پنج سال آتی به طور قابل توجهی از 6درصد به 2درصد کاهش یابد. کشورهای منطقه منا در حال اولویت بندی سرمایه گذاری های مهم و حیاتی خود در بخش های نیروگاهی و تولید برق هستند. همان طور که گفته شد، طبق برآوردهای صورت گرفته طی سال های 2019 تا 2023، کشورهای منا به حدود 210 میلیارد دلار سرمایه گذاری در بخش نیروگاهی نیاز خواهد داشت. نکته قابل توجه این است که موفق شدن در اجرای پروژه های کلیدی نیروگاهی و جذب سرمایه گذاری های ضروری در بین کشورهای منا متفاوت خواهد بود. به طور کلی، کشورهای منطقه منا الگوها و سیاست های متفاوتی درخصوص توسعه تجدیدپذیرها دارند. راهبردها و سیاست های متفاوت از سوی کشورهای منا نشان می دهد که علاوه بر عوامل سنتی، فاکتورهای دیگری می تواند تعیین کننده الگوی سرمایه گذاری های اخیر در انرژی های تجدیدپذیر باشند. انتظار می رود که کشورهای حاشیه خلیج فارس (از جمله ایران، بحرین، عربستان، قطر، امارات، عمان، کویت) به خوبی با افزایش تقاضای برق کنار بیایند و اصلاح قیمت انرژی نیز بتواند به تعدیل کردن افزایش تقاضا کمک کند. اگرچه دولت های حاشیه خلیج فارس با کسری بودجه مواجهند و اعلام کرده اند که در پاسخ به کاهش قیمت های نفت مخارج دولتی به صورت سختگیرانه ای صرف خواهد شد، اما سرمایه گذاری در بخش نیروگاهی همچنان به عنوان یک اولویت مهم باقی می ماند. در سایر کشورها، چالش تامین تقاضای برق جدی تر است. کشورهایی مانند عراق، یمن، لیبی، لبنان و سوریه به رغم برخی تلاش های موفقیت آمیز که اخیرا برای جذب سرمایه گذاری ها انجام داده اند، اما با ناپایداری سیاسی و سرمایه گذاری های ناکافی مواجه هستند. با توجه به برخی تلاش های موفقیت آمیزی که اخیرا برای جذب سرمایه در کشورهای منطقه مغرب (شامل مراکش، الجزیره، تونس و لیبی) صورت گرفته است، برای متنوع سازی ظرفیت تولید برق، پروژه های انرژی تجدیدپذیر پیشرو برنامه های بلندمدت دولتی خواهد بود.

مزیت نسبی و ظرفیت بالقوه

بر اساس این گزارش، کشورهای منا مزیت نسبی نسبتا بالایی در منابع انرژی تجدیدپذیر دارند. در برخی مناطق مشخص، سیستم های پنل خورشیدی و توربین های بادی هنگام به کارگیری ظرفیت کامل خود به ترتیب می توانند تا 2200وات در ساعت و بیش از 4000وات در ساعت برق تولید و عرضه کنند. بنابراین، ظرفیت بالقوه بالایی برای تولید برق از تجدیدپذیرها در این منطقه وجود دارد؛ ظرفیتی که با توجه به شرایط اقلیمی می تواند برای پوشش تقاضای برق داخلی استفاده شود، همچنین می تواند مانند نفت خام و گاز طبیعی صادر شود. انرژی خورشیدی اولین منبع تولید برق تجدیدپذیر در منطقه منا است که بین سال های 2005 تا 2010 میلادی بیشترین رشد خود را در این منطقه داشته است. انرژی بادی دومین منبع تولید برق تجدیدپذیر در منطقه منا است. مصر در این زمینه با ظرفیت نصب شده 550 مگاوات (تا سال 2012) پیشرو بوده و پس از آن مراکش با 291 و تونس با 154مگاوات قرار دارند. در بخش انرژی خورشیدی نیز امارات پیشرو بوده و پس از آن ایران، مراکش، الجزیره و مصر قرار دارند. در سال های اخیر هزینه تولید برق از سیستم های پنل خورشیدی و توربین های بادی به شدت کاهش یافته است؛ به گونه ای که با هزینه تولید برق از منابع متعارف انرژی (نفت خام و گاز طبیعی) قابل رقابت است. سیستم های تولید برق بادی و خورشیدی در مناطق دارای مزیت نسبی منابع تجدیدپذیر انرژی واقع شده اند که امروزه می توانند به طور نسبی با هزینه کمتری از نیروگاه های برق فسیلی، برق تولید کنند. با این وجود، رقابت پذیری منابع تجدیدپذیر به عوامل مختلفی از جمله هزینه فناوری تولید برق، در دسترس بودن منبع تجدیدپذیر در یک نقطه خاص و هزینه سوخت های فسیلی جایگزین شده بستگی دارد. با توجه به دسترسی ملی و عمومی به منابع فسیلی در کشورهای منا، هزینه سوخت در سطح ملی می تواند به طور معناداری پایین تر از قیمت بازارهای جهانی انرژی باشد. بنابراین پیاده سازی سیستم های تولید برق تجدیدپذیر (با توجه به اینکه توسط همه کشورهای منا هدف گذاری شده است) در بخش نیروگاهی فعلی می تواند هم به افزایش و هم کاهش هزینه ها منجر شود. درخصوص ظرفیت نصب انرژی های تجدیدپذیر، کشورهای منطقه منا تفاوت زیادی با یکدیگر دارند که این امر عمدتا مرهون توسعه انرژی برق آبی در منطقه است. انرژی برق آبی اصلی ترین منبع انرژی تجدیدپذیر برای تولید برق در این منطقه است. با این حال، در مقایسه با سایر نقاط دنیا، کشورهای منا کمترین ظرفیت انرژی برق آبی را دارند. انرژی برق آبی بیشترین منبع تجدیدپذیر دنیا در تولید برق است. به رغم تلاش های صورت گرفته، سرمایه گذاری انجام شده توسط کشورهای منا در تجدیدپذیرها به طور نسبی کمتر از سایر نقاط دنیا است. سایر نقاط دنیا منابع قابل توجهی انرژی خورشید دارند از جمله قاره آفریقا، شبه قاره هند، آمریکای جنوبی، آمریکای مرکزی، جنوب غربی آمریکا و استرالیا که بازارهای تجدیدپذیر را توسعه داده اند، در حالی که منطقه منا بیشتر به انرژی سنتی (فسیلی) وابسته مانده است. ارزیابی ها نشان می دهد که از نظر انرژی خورشیدی کشورهای اردن، مصر و مراکش و از نظر انرژی بادی کشورهای ایران، مراکش و عمان به ترتیب بیشترین ظرفیت بالقوه را برای تولید برق دارند. اما کشورهای منتخب نتوانسته اند از این ظرفیت بالقوه بهره برداری لازم را کنند. این در حالی است که کشوری مانند آلمان که نسبت به کشورهای منا از نظر این دو منبع تجدیدپذیر در سطح بسیار پایین تری قرار دارد، یکی از پیشگامان تولید توربین های بادی و پنل های خورشیدی در دنیا است.

تولید و مصرف برق در منا

گزارش ها نشان می دهد که هم اکنون ارزش پروژه های نیروگاهی در حال اجرا بیش از 90 میلیارد دلار است که سه کشور عربستان، مصر و امارات به تنهایی نیمی از این سرمایه گذاری ها را در اختیار دارند. به طور کلی، انرژی های تجدیدپذیر 34درصد از کل سرمایه گذاری های مورد نیاز و تعهد داده شده در بخش نیروگاهی کشورهای منا را شامل می شوند. اگرچه افزایش سرمایه گذاری در سال 2018 میلادی چندان معنادار نبود، اما انتظار می رود که این میزان از سرمایه گذاری تعهد کشورها به افزایش سهم انرژی تجدیدپذیر در ترکیب انرژی تولیدی آنها را افزایش دهد. با این حال، کشورهای منا در سیاستگذاری ها و سرمایه گذاری های مورد نیاز خود در بخش شبکه های توزیع و ذخیره سازی برق تمایل چندانی به هم سو شدن با منابع تجدیدپذیر نشان نمی دهند. بر اساس ارزیابی آژانس بین المللی انرژی از سهم منابع مختلف انرژی در تولید برق کشورهای منا تا سال 2040، گاز طبیعی و تجدیدپذیرها تا سال 2040 میلادی بیشترین سهم تولید برق را در کشورهای منا خواهند داشت. بر اساس بررسی های صورت گرفته، بین سال های 2007 و 2017 میلادی، مصرف برق در منطقه منا به طور متوسط در هر سال 6/ 5درصد افزایش یافته است.

این افزایش مصرف برق ناشی از رشد سریع اقتصادی، صنعتی سازی، افزایش سطح درآمدها، نرخ های بالای رشد جمعیت و افزایش شهرنشینی بوده که با قیمت های پایین برق همراه شده است.

انتظار نمی رود که این روند ادامه پیدا کند و تلاش هایی برای مدیریت تقاضا در حال انجام است. اگرچه رشد جمعیت مطابق با استانداردهای جهانی همچنان بالا خواهد بود، اما کاهش رشد اقتصادی در مقایسه با روندهای گذشته فشار بر تقاضای برق را کاهش خواهد داد. تلاش های بیشتر برای کاهش یارانه های برق همراه با اقدام های صورت گرفته درخصوص ارتقای کارآیی انرژی باید رشد تقاضا و مصرف ناکارآمد انرژی را کاهش دهد و در عین حال فشار مالی بر دولت ها را پایین آورد. تامین برق پایدار، مطمئن و مقرون به صرفه برای دولت ها مهم و برای ثبات کشورها حیاتی است. مقابله با موانع زیرساختی و مقرراتی به اندازه تلاش های صورت گرفته برای بهبود کارآیی انرژی و حمایت از مصرف بهینه مهم هستند. از این رو، انتظار می رود که طی پنج سال آتی رشد سالانه تقاضای برق به حدود 8/ 3درصد کاهش یابد. عوامل مختلفی بر افزایش یا کاهش تقاضای برق در منطقه منا تاثیرگذارند که از جمله آنها می توان به رشد اقتصادی کشورها، رشد جمعیت، قیمت های برق و شرایط آب و هوایی کشورهای منا اشاره کرد. با توجه به اینکه انرژی های تجدیدپذیر در منطقه منا عمدتا طی دو دهه اخیر رواج یافته و هنوز سهم زیادی در بخش انرژی این منطقه ندارند، و با وجود اینکه تجدید ساختارهای مالی و کسب وکار مختلفی برای توسعه انرژی های نو صورت گرفته است، اما هنوز نیز مدل های کسب و کار سنتی برای ورود بیشتر بخش خصوصی و انجام سرمایه گذاری در تجدیدپذیرها استفاده می شود. به عبارتی می توان گفت توسعه تجدیدپذیرها در کشورهای منا به دلیل تمایلات سنتی دولت های منطقه هنوز توسعه چندانی نیافته است و بخش خصوصی قوی و مستقلی نیز در این بخش وجود ندارد، بلکه بخش خصوصی وابسته به تامین نظرات مختلف دولت ها است.

چشم انداز تولید برق

به دلیل نیاز کشورهای منا به تامین تقاضای برق مورد نیاز، تنوع بخشی به اقتصادها و ارتقای بهره وری، بخش نیروگاهی و تولید برق از منابع مختلف انرژی در سراسر منطقه منا در حال گسترش و تکامل است. به رغم تلاش های صورت گرفته برای انجام اصلاحات گوناگون اقتصادی، همچنان مصرف برق کشورهای منطقه به سرعت درحال رشد است. صندوق بین المللی پول اخیرا پیش بینی خود درخصوص رشد تولید ناخالص داخلی کشورهای منا را بازنگری و کاهش داد. با این حال ارزیابی ها نشان می دهد که برای تامین مصرف رو به رشد فعلی و نیز تقاضای آتی برق، ظرفیت نیروگاهی کشورهای منطقه منا بین سال های 2019 و 2023 باید سالانه به طور متوسط 4درصد افزایش یابد؛ یا به عبارت دیگر به طور متوسط 88گیگاوات ظرفیت نیروگاهی مورد نیاز است. این میزان ظرفیت پیش بینی شده به 142میلیارد دلار سرمایه گذاری در بخش تولید برق نیروگاهی و نیز 68میلیارد دلار برای بخش شبکه توزیع و انتقال  نیازمند است. بنابراین می توان گفت در مجموع حدود 210میلیارد دلار سرمایه گذاری برای تولید 88گیگاوات ساعت برق در منطقه منا تا سال 2023 مورد نیاز است (برآورد سازمان همکاری سرمایه گذاری نفتی کشورهای عربی منا). از این رو، کشورهای منا برنامه های سرمایه گذاری خود را شتاب بخشیده اند و طبق پیش بینی ها مقرر شده تا 74گیگاوات از ظرفیت مورد نیاز پیش بینی شده تا سال 2023 میلادی راه اندازی و عملیاتی شود. کشورهای عربستان، ایران، مصر و امارات به ترتیب بیشترین ظرفیت نیروگاهی مورد نیاز را در بین کشورهای منا دارند. همچنین، طبق پیش بینی های انجام شده انتظار می رود که بین سال های 2019 تا 2023 سرمایه گذاری ها در بخش انرژی کشورهای منا به یک تریلیون دلار برسد. بخش نیروگاهی یا تولید برق با 36درصد بیشترین سهم از این سرمایه گذاری ها را خواهند داشت. با توجه به قیمت های جهانی نفت و محدودیت بودجه های دولتی، کشورهای منا برنامه های متنوع سازی انرژی های مصرفی خود را اولویت بندی کرده اند. در همین راستا، اهداف مرتبط با انرژی های تجدیدپذیر به شدت در چشم اندازهای کشورهای منطقه منا نمایان است، از اهداف 2020 مراکش گرفته تا چشم انداز 2050 در امارات. همچنین، با توجه به تقاضای شتابان برای مصرف برق و لزوم کاهش عدم کارآیی ها، در سال های اخیر انجام اصلاحات انرژی مورد توجه جدی کشورهای منا قرار گرفته است. کشورهای منا انتظار دارند تا با انجام اصلاحات در بخش انرژی و حذف یارانه ها ضمن کاهش مصرف ناخواسته یا غیرمولد برق بتوانند فشارهای مالی را تقلیل داده و مبادلات اقتصادی در بخش انرژی را به ویژه از ناحیه تجدیدپذیرها توسعه دهند. از سوی دیگر، نگرانی ها درخصوص محیط زیست جهانی و مساله تغییرات اقلیمی در حال افزایش است و همزمان تغییر سوخت از نفت به گاز در بخش تولید نیز افزایش یافته و استانداردهای کارآیی سختگیرانه تری در بخش صنعت، ساختمان و لوازم الکتریکی به کار گرفته شده است.