آرشیو چهار‌شنبه ۲۸ اسفند ۱۳۹۸، شماره ۴۸۵۳
مدیران
۲۴
الفبای حقوق تجارت

شرایط و ضوابط قرارداد استصناع بانک ها

احمد پنجه پور

 دومین قرارداد رایج بانکی که در این نوشتار به آن پرداخته می شود، استصناع است. برابر با آخرین مقررات بانک مرکزی، عقد استصناع برابر با «دستورالعمل اجرایی عقود سه گانه استصناع، مرابحه و خرید دین» که مصوب یکصد و بیست و هشتمین جلسه مورخ 25/ 05/ 1390 شورای پول و اعتبار قرار گرفته بررسی و توضیح داده می شود.

مطابق با این دستورالعمل، استصناع عقدی است که به موجب آن یکی از طرفین در مقابل مبلغی معین، متعهد به ساخت (تولید، تبدیل و تغییر) اموال منقول و غیرمنقول، مادی و غیرمادی با مشخصات مورد تقاضا و تحویل آن در دوره زمانی معین به طرف دیگر می شود.  به عبارت دیگر گویی عقد استصناع مربوط به خرید و فروش (عقد بیع) در آینده است. عقدی است که کالا در هنگام تنظیم قرارداد وجود ندارد ولی فروشنده تعهد می کند که آن را فراهم کند و در موعد مقرر تحویل دهد. به تعبیر یکی از حقوقدانان همانند نجاری که یک دست مبل می فروشد که دو ماه بعد آن را تحویل دهد. این مبل ها در آینده ساخته می شوند و تاریخ تحویل آن بعد از تاریخ قرارداد خواهد بود.

در بین حقوقدانان نظریات مختلفی در خصوص ماهیت این عقد وجود دارد. همچنین در زمینه شباهت آن با سایر عقود همانند بیع یا اجاره یا حتی قرارداد پیش فروش ساختمان بحث های زیادی شده است. نکته مهم برای ما این است که اگرچه این عقد از جمله عقود معین مندرج در قانون مدنی نیست؛ منتها با توجه به مصوبه شورای عالی پول و اعتبار هم اکنون از عقود معین با شرایط و توصیفات قانونی خویش است. از نظر دستورالعمل بانک مرکزی عقد استصناعی صحیح است که همه شرایط مندرج در این دستورالعمل را داشته باشد. اما قبل از آن این عقد نیز مانند سایر عقود باید شرایط صحت قرارداد را داشته باشد. لذا مستند به مواد 216 و 342 قانون مدنی، مقدار، جنس و وصف کالا باید در آن معلوم بوده و مورد معامله مبهم نباشد. از طرف دیگر آنچه که به عنوان ارقام مندرج در قرارداد به عنوان مبلغ کالا درج می شود باید کاملا مشخص و واضح باشد. زمان تحویل کالا نیز به همچنین؛ بنابراین همه این موارد باید کاملا دقیق و مشخص باشد.  از طرف دیگر برابر با ماده 190 قانون مدنی، برای صحت هر معامله شرایط ذیل اساسی است و باید رعایت شود، قصد طرفین و رضای آنها، اهلیت طرفین، موضوع معین که مورد معامله باشد و  مشروعیت جهت معامله.

بانک ها به جز بخش محصولات کشاورزی، می توانند به منظور گسترش بخش های تولیدی از قبیل صنعت و معدن، مسکن و کشاورزی، تسهیلات لازم را به مشتریان در قالب عقد استصناع اول اعطا کرده و سپس بر اساس عقد استصناع دوم قرارداد ساخت را به سازنده واگذار کنند. آن گونه که در دستورالعمل (ماده 2) ذکر شده اولا اعطای تسهیلات بانکی با موضوع عقد استصناع در محصولات کشاورزی ممنوع است و ثانیا با دوگونه عقد استصناع مواجه هستیم. در ذیل این دو مورد را بررسی می کنیم:

طبق دستورالعمل فوق، استصناع اول، عقدی است که بین مشتری و بانک منعقد می شود و به موجب آن بانک متعهد می شود در قبال دریافت مبلغ قرارداد و طبق شرایط مندرج در آن، اموال مورد نظر را در دوره زمانی معین به مشتری تحویل دهد. در این حالت، مبلغ عقد، مشخصات اموال، دوره زمانی، شرایط ساخت، تحویل و نحوه محاسبه سود و بازپرداخت تسهیلات دقیقا مشخص و معین می شود. لذا در این نوع، مشتری، متقاضی تسهیلاتی است برای ساخت و بانک متعهد به تحویل کالا یا طرح ساخته شده. بانک مرکزی دستورالعملی نیز در خصوص موارد حسابداری این عقد منتشر کرده و بانک ها مکلف به رعایت آن هستند.

در این حالت، شرایط تحویل اموال مورد نظر اعم از نقدی و اقساطی نیز قید شده و بانک در صورت عدم انجام تعهد یا تاخیر در ایفای آن مطابق با قرارداد، در قبال مشتری متعهد است. طبق دستورالعمل، پس از تکمیل اموال مورد نظر طبق شرایط مندرج در عقد استصناع اول، مشتری ملزم به تحویل گرفتن آن بوده و در صورت امتناع، عواقب آن برعهده مشتری خواهد بود.

اما استصناع دوم، عقدی است که پس از درخواست مشتری، بین بانک و سازنده منعقد می شود و به موجب آن سازنده متعهد می شود در قبال دریافت مبلغ قرارداد و طبق شرایط مندرج در آن، اموال موردنظر را در دوره زمانی معین به بانک یا نماینده آن تحویل دهد. در این حالت، مشتری و سازنده نمی توانند شخص واحد باشند و همچنین بانک نمی تواند، پیش از انعقاد عقد استصناع اول، عقد استصناع دوم را با سازنده منعقد کند ولی می تواند به مشتری اختیار دهد اموال مورد نظر را مستقیما از سازنده تحویل بگیرد.

در این نوع، مبلغ عقد، نحوه پرداخت، مشخصات اموال مورد نظر، شرایط ساخت و دوره زمانی تحویل کالا باید معین شود.

در خصوص استصناع با یک دستورالعمل دیگر نیز مواجه هستیم و آن نیز دستورالعمل اجرایی انتشار صکوک استصناع در سیستم بانکی است که در اجرای ماده 83 و جزء ب ماده 97 قانون برنامه پنج ساله توسعه جمهوری اسلامی ایران در مورخ 2/ 3/ 1391 به تصویب شورای پول و اعتبار رسید.

طبق این دستورالعمل، صکوک استصناع، اوراق بهادار با نام یا بی نام قابل نقل و انتقالی است که دارنده آن مالک مشاع دارایی پایه قرارداد استصناع است. موسسات اعتباری و شهرداری ها و نیز شرکت های دولتی که طبق این دستورالعمل، با کلمه بانی شناخته می شوند، می توانند از این صکوک استفاده کنند. در این حالت، موافقت اولیه بانک مرکزی به بانی برای انتشار صکوک استصناع لازم و منوط به ارائه مجوزهای قانونی است. ارکان انتشار صکوک استصناع عبارتند از: بانی (شرکت دولتی، موسسه اعتباری و شهرداری)، عامل (موسسه اعتباری که به پیشنهاد بانی و با تایید بانک مرکزی انتخاب می شود)، ناشر (شخص حقوقی که به منظور انتشار صکوک استصناع توسط عامل تاسیس می شود)، سرمایه گذار یا سفارش دهنده (خریدار صکوک استصناع که به ناشر وکالت می دهد با سازنده، قرارداد استصناع منعقد کند)، سازنده (شخص حقوقی که بر اساس قرارداد استصناع، اقدام به ساخت دارایی موضوع قرارداد می کند) و ضامن (شخص حقوقی صاحب صلاحیت و فعال در بازار مالی که با تایید بانک مرکزی انتخاب شده و پرداخت مبالغ اجاره بها و حسب مورد بهای خرید دارایی توسط بانی به ناشر را تضمین می دهد).

همان گونه که مشاهده می شود برای موافقت بانک مرکزی با موسسات و شهرداری ها و امثال آن در خصوص صکوک استصناع شرایط سخت و دقیقی وجود دارد که البته پس از اخذ تمامی مجوزها و تاییدیه ها امکان انتشار آن وجود خواهد داشت.