آرشیو دو‌شنبه ۴ فروردین ۱۳۹۹، شماره ۳۶۷۶
صفحه اول
۱
حرف اول

سیاسی شدن مرگ

شیما بهره مند

سیاسی شدن مرگ، از تبعات همه گیری ویروس کرونا و افزایش دامنه شیوع در سرتاسر دنیاست. و از قرار معلوم این وضعیت کرونایی که دست کم چندین ماه دیگر دوام دارد، دولت ها را به انتخابی ناگزیر میان حیات اقتصاد یا حیات انسان ها وامی دارد و از طرفی به انتخاب میان مرگ تعدادی از شهروندان در قبال زنده ماندن طیفی دیگر. فصل شیوع کرونا شاید بتواند فصل دیگری از شیوه مدیریت جهانی باشد یا دست کم فرصتی برای تفکر در این شیوه که سالیان سال است بر اقتدارگرایی دولت ها مبتنی است. اینک که جهان فارغ از هر نوع شیوه حکومت داری با بحرانی فراگیر روبه روست، متفکران با طرز تفکر متفاوت، این بحران را از منشور سیاست و اجتماع و مهم تر از همه اقتصاد سیاسی می نگرند و تحلیل می کنند. در این میان دو خوانش از متفکران چپ، جورجو آگامبن ایتالیایی (که این روزها کشورش اوضاع وخیمی از حیث ابتلا مردم به کرونا و رشد تصاعدی این همه گیری دارد) و اسلاوی ژیژک بسیار خوانده شد و تفسیرهای مختلفی له یا علیه آنها مطرح شد. تحلیل های دست راستی هم کم نبودند که با انتقاد به این نوع نگاه رادیکال، بر نقش قاهر دولت ها در سپری کردن دوران بحران تاکید داشتند که شاید از تبعات آن بازگشت یا احیای دوباره اقتدارگرایی دولت خواهد بود. این تحلیل ها، بر پیوند دولت و ملت در بحران های فراگیر مبتنی است و دولت را مرجعی مقتدر برای حمایت از مردم برای گذر از این بحران ها می داند. آگامبن در تحلیل وضعیت کرونایی، سراغ ایده «وضعیت استثنائی» رفته است تا آن را با بحران اخیر انضمامی کند. او سال ها پیش این مسئله را مطرح کرد که وضعیت استثنایی به پارادایم معمول حکومت بدل شده و این دیگر واقعیتی بدیهی است که هیچ تحلیل سیاسی و حقوقی جدی نمی تواند انکارش کند: نه تنها قوانینی که در پی حملات سپتامبر 2001 وضع شدند و دست کم دو برابر محدودکننده تر از قوانین ایتالیای فاشیست اند در چارچوب وضعیت استثنایی می گنجند، بلکه اعلام وضعیت اضطراری در بیستم نوامبر در فرانسه گامی در این چارچوب بوده که دولت آن را تمدید هم کرد. بدین ترتیب وضعیت استثنائی به گونه ای ماندگار در حکومت ها نفوذ کرده است.1 آگامبن همین چند روز پیش در 26 فوریه 2020، قرنطینه و اعلام وضعیت اضطراری برای خطر اپیدمی کرونا را  توجیهی برای اعمال اقدامات استثنائی دولت ها خواند و تا جایی پیش رفت که آن را «اختراع یک اپیدمی» از طرف دولت ها خواند که بهانه ای برای گسترش چنین اقدامات بدون حدومرز را به آنها می دهد. «دهشت جمعی» که او معتقد است در سال های اخیر به انحاء مختلف در ذهن افراد اجتماع تکثیر شده، توجیهی است برای تحدید آزادی ها از طریق ساخت میلی همگانی به ایمنی. اگرچه به نظر می رسد آگامبن خطر واقعی شیوع کرونا در سطح جهانی را دست کم گرفته است، اما ناکارآمدی سیستم درمانی و بی عدالتی در توزیع امکانات بهداشتی و پزشکی در تمام جهان -هر کشور به مقیاس سطح پیشرفت و به اقتضای جمعیت و موقعیت خود- محملی فراهم آورده برای تفکر در وضعیتی که به قول آگامبن سالیانی است با وصف اضطرار و استثنائی، خود را به مثابه وضعیت مستقر جا انداخته است. ژان لوک نانسی اما با نگاهی واقع بینانه، در پاسخ انتقادی کوتاه به آگامبن ضمن تایید اینکه هیچ شکی وجود ندارد که امروزه تمدن بشری در تردید به سر می برد، نوشت: ما با نوعی «استثناء ویروسی شده» در سراسر جهان مواجهیم که همه ما را درگیر خود کرده است و در این میان، دولت ها جز مجریان غم زده آن نیستند. او به درستی معتقد است اکنون وقت تسویه حساب با دولت ها نیست و این رویکرد بیش از آن که تاملی سیاسی باشد، مانوری انحرافی است. از طرف دیگر، اسلاوی ژیژک، از پدیده عجیب بازگشت این تصور نوشت که پدیده های اجتماعی مثل بازارها یا سرمایه مالی موجوداتی زنده اند. به باور او، رسانه ها بنا دارند این تاثیر را القا کنند که «آنچه باید واقعا نگران مان کند نه آن هزاران انسانی است که تاکنون جان خود را از دست داده اند (و نه هزاران انسان دیگری که خواهند مرد)، بلکه آن چه به واقع نگران کننده است این واقعیت است که بازارها دارند ناآرام و بی ثبات می شوند. ویروس کرونا به نحو فزاینده ای در حال بر هم زدن جریان آرام بازار جهانی است و آن طور که به گوش می رسد نرخ رشد ممکن است در حدود دو تا سه درصد سقوط داشته باشد.»2 از دید ژیژک این فرصتی است برای فهم این واقعیت که جهان نیازمند سازماندهی دوباره اقتصاد جهانی است به شکلی که دیگر طفیلی سازوکار بازار نباشد. او از نوعی سازماندهی جهانی سخن می گوید که بتواند اقتصاد را کنترل و تنظیم کند و درعین حال اقتدار دولت -ملت ها را محدود سازد. تعبیر «جنگ پزشکی» ژیژک برای اپیدمی ویروس کرونا از وخامت اوضاع خبر می دهد، با این تبصره که ژیژک این وضعیت وخیم را حامل پتانسیلی برای رهایی از شر سرمایه داری جهانی به شکل امروزی آن می داند که بعید است در وضعیت موجود چندان قرین به واقع باشد، گرچه او در تحلیل خود به نمونه های عینی از این سمت وسو از جمله ملی کردن بیمارستان های خصوصی و فراخوان سازمان بهداشت جهانی برای تشریک مساعی دولت ها جهت مقابله با شیوع کرونا اشاره می کند که از نظر او هر آینه از جهانی شدن مبتنی بر بازار فاصله می گیرد، و همکاری جهانی و وابستگی متقابل و کنش جمعی را مبنای خود قرار می دهد.

با تمام تفاوت هایی که این سه تحلیل انتقادی با هم دارند، می توان خط نامرئی اما قطوری را در آنها بازشناخت که همانا تاکید بر بالقوه گی وضعیت اضطراری کرونایی است که شاید بتواند دست کم در سطح نظری امکان تفکر در نظم اقتصادی جهانی را به وجود آورد، چه به وضعیت موجود با بدبینی آگامبنی نگاه کنیم که معتقد است این اوضاع به بسط اقتدار دولت ها و سرمایه داری موجود می انجامد، چه به ایده ژیژکی قائل باشیم که به نوعی وفاق جهانی برای از سر گذراندن این بحران و تغییر، امید بسته است. گرچه بعید است در وضعیت طاعونی اخیر که جهان گرفتار آن است، هرگونه انتقاد به شکل مدیریت جهانی یا به تعبیر ژان لوک نانسی، تسویه حساب با دولت ها یا سرمایه داری کاری از پیش ببرد. بااین حال به قول فوکو نحوه حکومت داری در تمام جهان با بحران روبه روست، از جهان غرب تا کشورهای سوسیالیستی که مردمان شان به سبب شیوه ای که اداره می شوند که احساس سختی و بی تابی می کنند، و البته مقصود او مجموعه نهادها و رویه ها و تکنیک هایی است که مردم با آنها هدایت می شوند نه فقط دولت ها.

 با این اوصاف، در ترسیم وضعیت موجود با هر نوع شیوه حکومت داری، تقابل حفظ حیات انسان ها و حیات اقتصادی جوامع مطرح خواهد شد که در تحلیل های اخیر نیز به نحوی مستتر است، و شاید از مهم ترین مسائلی است که میل به تفکر در سازوکار جهانی اقتصاد را پدید آورده. افت شاخص های اقتصادی در چین و وال استریت و بازارهای مالی اروپایی و سایر نقاط جهان که روند آن از همان ابتدای شیوع کرونا آغاز شد و به زعم کارشناسان و متخصصان امر به طرز فزاینده ای شدت خواهد گرفت، این تقابل را پررنگ تر ساخته است. همین جا می توان مفهوم فوکویی «زیست سیاست» را نیز اضافه کرد. فوکو باور دارد که در عصر مدرن تکنیک های مختلفی برای اداره بدن ها یا به تعبیری به انقیاد درآوردن بدن ها وجود دارد که موجب شده حیات طبیعی در مکانیسم ها و محاسبات قدرت دولت ها ادغام شود، انسان مدرن برای ورود به دولتشهر ناگزیر حیات خود را در درون قلمرو قانون تعریف کرده. اما برخلاف نظر فوکو از منظر آگامبن «دوران مدرن یگانه عصر تحقق زیست سیاست نیست، بلکه ازقضا همان دوره ای است که این رابطه، یعنی پیوند مرموز هستی سیاسی و حیات برهنه بیش از هر زمان دیگری عیان شده است.»3 همچنین سیاسی شدن حیات شامل سیاست مرگ هم می شود.

چراکه از نمودهای حاکمیت، قدرت صدور این حکم هم هست که چه کسی می تواند زنده بماند و چه کسی باید بمیرد. وضعیتی که در وهله نخست صرفا اخلاقی می نماید، اما بیش از آن، بزنگاهی سیاسی است که این بار دولت ها با ساختارهای متفاوت، به خاطر شیوع نامنتظره ویروس کرونا به آن دچارند. بی تعارف، امکانات درمانی و پزشکی به فراخور موقعیت هر کشور اجازه پوشش تمام بیماران حاد مبتلا به کرونا را نمی دهد و به همین دلیل برخی از کشورها ازجمله کشور چین، به ساخت بیمارستان های سیار یا صحرایی پرداختند تا این ظرفیت را تا حد ممکن ارتقا بخشند. اما دیری نیست که کشورها با تراکم بیماران مواجه شوند و در ازای هر چند بیمار امکان پذیرش و درمان تنها یکی از آنها را داشته باشند (که این روند هم اکنون نیز در برخی کشورها آغاز شده). دولت ها در چنین وضعیتی ناگزیر به انتخاب اند، گزارش ها نیز حاکی از آن است که در برخی کشورها برای نمونه ایتالیا بحث بر سر این بوده که برای بستری کردن و پذیرش بیماران اولویت های سنی در نظر گرفته شود. از طرف دیگر، مسئله وضعیت اقتصادی مطرح است که طبعا با رکود مواجه خواهد بود و در نگاهی رئالیستی فارغ از هرگونه موضع گیری چپ یا راست، تصمیم سخت و چه بسا تلخ اینجاست که دولت ها باید ناگزیر بین ادامه قرنطینه و حفظ حیات انسان ها یا برهوت اقتصادی (که برخی معتقدند تبعات آن دست کمی از مرگ بیماران مبتلا به کرونا ندارد)، دست به انتخاب بزنند. تقابلی که هم اکنون رگه هایی از آن را در رویکرد میانه روی دولت بریتانیا و جانبداری اش از حیات اقتصادی توامان با کنترل شیوع کرونا، و رویکرد متفاوت دیگر دولت های اروپایی ازجمله فرانسه شاهدیم، و بااین همه هنوز وقت تحلیل آنچه کرونا بر سر جهان آورده و خواهد آورد، نرسیده است و تنها ایده هایی برای ترسیم وضعیت و نه تحلیل آن مطرح می شود که حجم انبوهی از آنها در همان زمان نوشته شدن متوقف می مانند، چراکه فاصله ای بعید از واقعیتی دارند که اینک بر ما پوشیده است.

1. «وضعیت استثنایی»، جورجو آگامبن، ترجمه پویا ایمانی، نشر نی

2. سایت تز یازدهم، «ویروس کرونا ضربه کیل بیلی به سرمایه داری است و می تواند منجر به بازآفرینی کمونیسم شود»، اسلاوی ژیژک، ترجمه تایماز افسری

3.  «تنهایی دم مرگ»، نوربرت الیاس، ترجمه امید مهرگان و صالح نجفی، نشر گام نو