آرشیو یک‌شنبه ۳ فروردین ۱۳۹۹، شماره ۳۶۷۵
روزنامه فردا
۴
تحلیل

راهی به رهایی

ابراهیم ایوبی

1. درآمد: قریب دو دهه است مقامات قوه قضائیه به دنبال سیاست «حبس زدایی»، «جرم زدایی» و در نهایت «قضازدایی» هستند؛ اما نبود مجازات جایگزین مناسب، مهم ترین مانع است. «اعدام»، «حبس»، «جزای نقدی» و «شلاق» مهم ترین مجازات ها در «قانون مجازات اسلامی» و دیگر قوانین کیفری به شمار می روند. بدیهی است استفاده وسیع از «اعدام» و سایر مجازات های سلب کننده حیات ممکن نیست و کیفر «شلاق» (که در تعزیرات تا حداکثر 74 ضربه مجاز است) جدای از مناقشه در ماهیت آن چندان موثر نیست. «جزای نقدی» هم بر اثر ناتوانی مجرم به پرداخت جریمه -که این ناتوانی مالی با توجه به افزایش سالانه میزان جزای نقدی و کاهش توان اقتصادی جامعه روزبه روز بیشتر می شود- به حبس تبدیل می شود. مناسب تر بود تمهیداتی مانند مجازات های جایگزین حبس، نه به عنوان توصیه و بخش نامه بلکه با اصلاح قوانین کیفری در متن مواد اعمال شود. درحال حاضر اعمال این توصیه ها سلیقه ای و گاهی به محل رقابت قضات جوان در فضای مجازی برای صدور آرای جذاب تر تبدیل شده است!

2. مرخصی: مطابق «آیین نامه اجرائی سازمان زندان ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور» برای زندانیان با شرایطی امکان مرخصی پیش بینی شده است. از جمله اینکه در محکومیت به حبس تا 15 سال، تحمل یک ششم از مدت و در محکومیت به حبس بیش از 15 سال، گذراندن سه سال حبس الزامی است. برای اطمینان از بازگشت زندانی باید تامینی (وثیقه یا کفیل) سپرده شود. البته رئیس قوه قضائیه در اوایل اسفندماه با صدور بخش نامه ای شرایط سهل گیرانه ای جهت اعطای مرخصی به زندانیان با هدف جلوگیری از شیوع ویروس کرونا صادر کرد. معرفی محکومین به زندان تا پایان فروردین نیز منع شده است.

3. عفو: در اصل یکصدودهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، وظایف و اختیارات رهبری احصا شده است. مطابق بند یازدهم، عفو یا تخفیف مجازات محکومین در حدود موازین اسلامی پس از پیشنهاد رئیس قوه قضائیه به مقام رهبری است که آخرین مورد آن درخواستی بوده که در تاریخ 27 اسفند 1398 مورد موافقت قرار گرفته است. این عفو در چند بخش قابل بررسی است:

الف) محکومان به حبس: افرادی که مجازات اصلی آنها حبس بوده و پس از قطعیت حکم در حال گذراندن دوران محکومیت هستند. در محکومیت به حبس تا 10 سال، به شرط تحمل یک سوم و در محکومیت به بیش از 10 سال، به شرط تحمل نیمی از مدت حبس، بقیه مدت حبس بخشیده شده، همچنین تمام مدت باقی مانده در جرائم غیرعمدی (مانند حوادث رانندگی) مورد عفو قرار گرفته است. زنان سرپرست و خانواده ایثارگران با هر میزان محکومیت به شرط تحمل یک پنجم حبس از گذراندن باقی مدت معاف اند. تمام باقی مانده حبس بیماران صعب العلاج یا لاعلاج هم بخشیده شده است. افراد سالمند (زنان بالای 60 سال و مردان بالای 70 سال) به شرط تحمل یک پنجم حبس و اتباع بیگانه به جرم ورود و اقامت غیرمجاز نیز مشمول این تصمیم هستند. در مورد محکومین به مواد مخدر، محکومین با موضوع «روان گردان و مشتقات آن» (مواد مخدر صنعتی) تا حداکثر 50 گرم و «تریاک و مشتقات آن» (مواد مخدر سنتی) تا حداکثر 500 گرم، به شرط تحمل یک پنجم مدت حبس مشمول بخشش می باشند.

ب) محکومان به جزای نقدی که به دلیل ناتوانی از پرداخت در زندان به سر می برند: 

ج) شرایط برخورداری از عفو: نداشتن بیش از یک فقره سابقه محکومیت کیفری موثر؛ عدم ارتکاب جرم عمدی جدید در ایام حبس یا در زمان اعطای مرخصی؛ نداشتن شاکی یا مدعی خصوصی و در صورت وجود جلب رضایت او و یا تعیین تکلیف جبران خسارت وارده؛ عدم استفاده از عفو در محکومیت های قبلی و فعلی.

د) محکومین مستثنی شده از عفو: ارتکاب هرگونه جرائم مربوط به مواد مخدر به صورت مسلحانه یا عمده (منظور از جرائم عمده، کلیه جرائم مربوط به مواد مخدر با مقدار مواد بیش از یکصد کیلوگرم تریاک و ملحقات آن و بیش از دو کیلوگرم هروئین یا روان گردان و ملحقات آنها می باشد)؛ قاچاق اسلحه و مهمات؛ جرائم امنیتی با محکومیت بیش از پنج سال حبس؛ آدم ربایی در صورت عدم گذشت شاکی خصوصی؛ اسیدپاشی؛ تجاوز به عنف؛ دایرکردن مرکز فساد و فحشا؛ سرقت مسلحانه یا مقرون به آزار یا سرقت سارقینی که میزان محکومیت حبس آنان بیش از پنج سال باشد؛ اختلاس؛ ارتشای بیش از 50 میلیون تومان؛ کلاهبرداری بیش از صد میلیون تومان؛ جعل اسکناس و ضرب سکه تقلبی؛ پول شویی؛ اختلال در نظام اقتصادی کشور با محکومیت بیش از پنج سال؛ کلیه جرائم مربوط به مشروبات الکلی؛ کلیه جرائم موضوع قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز با ارزش بیش از 200 میلیون تومان.

در مورد عفو اخیر چند نکته قابل توجه است: اولا در تمام موارد، فرد مشمول از حبس رها می شود و تخفیف مجازات یا گذشت از بخشی از محکومیت در سراسر متن دیده نمی شود. ثانیا خوشبختانه برای نخستین بار محکومین جرائم امنیتی (البته با شرط تا پنج سال محکومیت) مشمول بخشش  شده اند. ثالثا در گذشته نه چندان دور و قبل از اصلاح «قانون مبارزه با مواد مخدر»، محکومیت مرتبط با مواد مخدر در مورد تریاک به وزن بیش از پنج کیلوگرم (با شرایطی) و هروئین بیش از 30 گرم دارای مجازات اعدام بود اما همان طور که ملاحظه شد، مجرم مرتبط با مواد مخدر تا یکصد کیلوگرم تریاک هم مشمول عفو است.

4. آینده: به نظر می رسد شرایط جدید کشور، مقامات قضائی را به درک بیشتر وضعیت سخت زندانیان نزدیک کرده است و بازنگری در مجازات های منجر به حبس و نحوه اداره زندان ها دور از انتظار نخواهد بود. همین طور این روزها قرنطینه خودخواسته شهروندان، آنها را هم در شرایط مشابه محبوسان و محصوران قرار داده، هرچند درک وضعیت یک زندانی برای فرد آزاد بسیار دشوار خواهد بود.