آرشیو شنبه ۲ فروردین ۱۳۹۹، شماره ۳۶۷۴
اندیشه
۴
مرور

در هم آمیختگی آزادی و سوسیالیسم

عامیانه ترین انتقادی که به سوسیالیسم وارد می شود، اختناق و سرکوب آزادی در تجربه اتحاد جماهیر شوروی است. رابطه سوسیالیسم و آزادی چیست و نظریه مارکسیستی دراین باره چه می گوید؟ «سوسیالسم و آزادی» تالیف فریبرز رئیس دانا مجموعه مقالاتی است درباره آزادی، دموکراسی، عدالت اجتماعی و سوسیالیسم که تلاش می کند به این پرسش پاسخ دهد. این کتاب دربردارنده شانزده مقاله و چهار مصاحبه است که اغلب آنها در طول دهه هفتاد و هشتاد شمسی در نشریاتی از قبیل آدینه، فرهنگ و توسعه، نقد نو و... منتشر شده است. رئیس دانا در مقدمه می گوید برای آنکه «دوباره فروشی» نکرده باشد، مقالات قبلی را تصحیح و مواردی را به آنها افزوده است. کتاب در سال 1386 از سوی «نشر دیگر» منتشر شد که ناشر کتاب های ارزشمند سوسیالیستی بود اما پس از چند سال از ادامه کار بازماند و توقیف شد. رئیس دانا در مقاله اول به توضیح وضعیت دموکراسی در کشورهای جهان سوم و نیمه پیرامونی می پردازد: «سابقه طولانی استبداد متمرکز امپراتوری های شرقی، نبود تجربه دموکراسی نوع اروپایی، بی سوادی گسترده، غیر طبیعی بودن رقابت و عواملی مانند آن، همگی در جوامع کم توسعه در کار بوده اند. اما دلایل ساختاری استبدادی سده بیستمی را باید عمدتا در مناسبات تولید و مبادله جهانی جست و جو کرد (ص 15). او دستاوردهای انقلاب کوبا و جنبش چریکی که او را در جوانی به مبارزات مسلحانه کشانده بود در دنیای امروز ازشمند می شمارد و البته این موضوع باعث نمی شود از وضعیت دموکراسی در کوبا انتقاد نکند.

در مقاله «یاس آزادی، امید استبداد»، رئیس دانا درباره استبدادپذیری و شرایطی که باعث بازگشت استبداد می شود می نویسد و از ضرورت «یاس دگرگون کننده» در این شرایط می گوید. در دو مقاله «همسرایان و مخالف خوانان در ساختار سیاسی روسیه» و «شبح سرگردان بازمی گردد؟» که در سال های اولیه پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1996 نوشته شده اند، نویسنده تبحر کم نظیر خود را در تحلیل انضمامی وضعیت ژئوپلیتیک منطقه و جریان ها و احزاب موجود در جمهوری های تازه استقلال یافته اتحاد جماهیر شوروی نشان می دهد. در متن سخنرانی در کنگره حزب سبز آلمان پژوهش دامنه دار خود را درباره وضعیت محیط زیست ایران تشریح می کند و علل مختلف ساختاری و اقتصادی آن را بررسی می کند. در مقاله استبداد- ضداستبداد شرقی به نظریه شیوه تولید آسیایی و رویکردهای مختلف مارکسیستی و شورویایی به آن و همچنین آثار منتشر شده درباره آن در فضای فکری ایران و رابطه اش با استبداد تاریخی در ایران می پردازد. در مصاحبه «اتحادهای سیاسی» به شرح و نقد رویکرد جبهه ای و اتحاد عمل و هم سویی نیروهای چپ در فعالیت سیاسی و مسائل مبرم اجتماعی دراین باره به ویژه دموکراسی، جامعه مدنی، اتحادیه های کارگری و اتحادیه های مدنی اشاره می کند. در مقاله «نکبت جباریت» سرنوشت صدام حسین و تهاجم نظامی آمریکا به عراق را بررسی می کند. در مقاله «آی مطبوعات! من درد مشترکم، مرا فریاد کن» که در 1382 نوشته شده به نقد وضعیت روزنامه ها اصلاح طلب تا اوایل سال 1379 می پردازد. در مقاله «بلای جان شریعتی»، شریعتی را روشنفکری  نه چندان سنت گریز می داند که خلاقیت موفقیت آمیزی در کار او نمی بیند و از میان شش عرصه مهم بحث روشنفکری یعنی حقیقت، عدالت، زیبایی، آزادی، رفاه و بالندگی بیشتر به حقیقت و عدالت می پرداخت. در مقاله «هم آوایی روشن فکران و مردم» تعاریف مختلف و رویکردهای تاریخی به مفهوم روشنفکری و رابطه آن با مردم تحت ستم را واکاوی می کند. در مصاحبه «راه سوم، کژراهه است» به تاریخچه شکل گیری راه سوم در حزب کارگر انگلیس می پردازد و آن را یک اختراع ضروری بخشی از سرمایه داری می داند که در آن زمان به ویژه در اروپا با تنگی نفس روبه رو شده بود.در مقاله «سندیکا و سندیکالیسم» و «روز جهانی کارگر» به هم پیوندی مطالبات ویژه کارگری و دموکراتیسم اجتماعی می پردازد. در مصاحبه «در دفاع از سوسیالیسم» که در سال 1384 با روزنامه شرق انجام داده، به تحلیل بافت اقتصاد ایران، اقتصاد دولتی و اقتصاد اجتماعی و اقتصاد آزاد، تحلیل طبقات، نقش رانت، انحصار، سیاست های نولیبرالی، انتخاب احمدی نژاد و رویکرد اقتصادی او و مسائلی مانند بی کاری و حقوق زنان کارگر می پردازد. در مقاله «نگاه آزادوار به سوسیالیسم» به مرور آرای نظریه پردازان مختلف مارکسیست مانند گرامشی، لوکاچ، برشت و بنیامین درباره رابطه هنر و سوسیالیسم و نقد نظریات آیزایا برلین درباره آزادی می پردازد. در مقاله «انتظار از جنبش دانشجویی»، جنبش دانشجویی را در تاریخ معاصر ایران تا سال 1384 که دفتر تحکیم وحدت دست بالا را در دانشگاه در اختیار داشت، مرور می کند. مقاله بعدی ترجمه مقاله مهم پل سوییزی با عنوان «بحران در نظریه مارکسیستی» است که با توجه به دیگر مباحث مطرح شده در کتاب، رئیس دانا آن را در کتاب گنجانده است. مقاله پایانی کتاب «سرمایه اجتماعی؛ تدبیر اجتماعی نولیبرالیسم» نقد مفهوم «سرمایه اجتماعی» در نظریه رابرت پاتنام و در واقع روند شکل گیری و اجرای توافق اول واشنگتن است که امروز تحت عنوان جهانی سازی نولیبرال در اقصی نقاط جهان پیاده شده است.