آرشیو پنج‌شنبه ۱۵ اسفند ۱۳۹۸، شماره ۳۶۶۴
علم
۸

ویروس کرونا از کجا آمده و به کجا می رود؟

عطیه کاشفی

وحشت جامعه جهانی از ظهور سوش جدیدی از ویروس شناخته شده کرونا قابل انکار نیست؛ وحشتی که بیشتر از ناآگاهی ما درباره ماهیت این ویروس می آید. به گفته پروفسور مارک لیپسیچ، اپیدمیولوژیست و سرپرست تیم کنترل پویایی بیماری های واگیردار در دانشگاه هاروارد، این یک مشکل جهانی است که ظرف مدت یک یا دو هفته برطرف نخواهد شد. چیزی که کنترل آن را از عامل ویروس سارس، هم خانواده اش، دشوارتر می کند این است که پیش از آنکه شما را بیمار کرده باشد منتقل می شود... . ما باید خودمان را برای یکی از بدترین فصل های آنفلوانزا در تمام دوران مدرن آماده کنیم. اما این ویروس از کجا آمده و رمز واگیرداربودن شدید و انتشار سریع آن چیست؟ چرا علائم کشندگی آن از چین تا ایران و اروپا این قدر تغییرات دارد؟ اینها سوالاتی هستند که ممکن است ما را به وحشت بیندازند، چون هنوز دانش کافی درباره شان نداریم. این یک ویروس تازه جهش یافته است که ما تمام پتانسیل هایش را در جهت های مختلف نمی شناسیم. خود ویروس هم در حال گردش و یادگیری فوت وفن بقا در جهان است. البته دانش بنیادی ما از ماهیت و رفتار ویروس ها در طبیعت تا حدی به درک این ویروس نوظهور کمک می کند. درباره این ویروس پژوهش های علمی گسترده ای در سراسر دنیا شروع شده و با سرعت بی نظیری ادامه دارد. چینی ها به عنوان اولین و حساس ترین جمعیت درگیر با کووید-19 برای اولین بار بعد از اپیدمی شدن بیماری عفونت تنفسی ناشی از آن، توالی ژنوم این ویروس را منتشر کردند و در دسترس عموم دانشمندان جهان قرار دادند. پس از آن تحقیقات و آزمایش های علمی مکرر روی محتوای ژنوم و عملکرد این ویروس با سرعت شبانه روزی در سراسر دنیا به راه افتاد؛ زیرا برای ساختن واکسن و داروی موثر علیه این ویروس مدرن راهی کارآمدتر از رمزگشایی از ژنوم آن وجود ندارد. 12 روز بعد از انتشار ژنوم ویروس عامل بیماری عفونت تنفسی معروف به کووید-19 توسط دانشمندان چینی، پژوهشگران سازمان ملی سلامت آمریکا با آنالیزهای خود نشان دادند که این ویروس برای ورود به بدن میزبان از گیرنده های مشابه ویروس عامل سارس (سندرم عفونت حاد تنفسی) استفاده می کند؛ دانشی که به کاربرد سریع تر اطلاعات قبلی از این خانواده ویروسی برای ساختن واکسن کمک فراوانی کرده و گزارش های امیدبخش برای دسترسی به واکسن موثر در مقابل کروناویروس جدید را معنادار می کند. آنالیز توالی ژنوم این ویروس که از نمونه های ریوی بیماران خالص سازی شده بود، ارتباط آن را با خانواده ویروس های COV (کرونا) نشان داد که شامل SARS-COV و سندرم تنفسی خاورمیانه ای (MERS-COV) می شوند. نام COVID-19 هم برگرفته از همین ارتباط ژنتیکی و سال شناسایی آن، 2019 است. درواقع آنالیزها نشان دادند که توالی ژنوم COVID-19، 79 درصد شبیه به SARS-COV و  81درصد شبیه به MERS-COV است. همچنین 87.6 درصد با ویروس های شبیه SARS-COV که میزبانشان خفاش چینی است، شباهت دارد. نتایج این مطالعات راه را برای شناختن ماهیت و منشا ویروس هموار کرده است و بر گمان های مبتنی بر تکامل طبیعی ویروس طی انتقال میان میزبان های حیوانی و انسانی صحه می گذارد. همان طور که در گذشته هم زباد نخلی آسیایی به عنوان میزبان واسط SARS-COV و شتر به عنوان میزبان واسط MERS-COV شناخته شده بود. همچنین نتایج مطالعه ای ژنتیکی که روی گیرنده ویروس کرونا (ACE-2) روی سلول های بدن میزبان انجام شده و بر این اساس حساسیت جمعیت های انسانی مختلف را نسبت به آن سنجیده است، شواهدی به دست می دهد که جمعیت های شرق آسیا بیشترین حساسیت را نسبت به کووید-19 نشان می دهند. این می تواند توجیهی علمی برای شیوع بسیار بالای بیماری در بین این جمعیت ها نسبت به جمعیت های اروپایی و آفریقایی باشد. هنوز به درستی نمی دانیم چه چیزی باعث می شود افراد مختلف در یک جامعه حساسیت های متفاوت و شدت بیماری های متفاوتی را در مواجهه با این ویروس نشان دهند، اما متخصصان سازمان بهداشت جهانی اعلام کرده اند شدت ابتلای به این بیماری به امکانات محل زندگی، سن و سلامت عمومی بدن شما بستگی دارد. به طور تاریخی ویروس ها از اولین پدیدآورندگان حیات روی کره زمین بوده اند. ژنوم ساده، کوچک و بسیار پویای آنها یک ابزار طبیعی و قدرتمند برای مهندسی ژنتیک در طبیعت و پیشبرد تنوع و تکامل در میان گونه های مختلف جانوران بوده است و همچنان یکی از بزرگ ترین ذخایر ناشناخته تنوع ژنتیکی را تشکیل می دهند. کووید-19 با محتوای ژنوم تک رشته ای RNA به کوچکی 30 کیلوباز یکی از تاریخی ترین و درعین حال مدرن ترین مهندسان ژنتیک در طبیعت است که دانش و سلامت امروز ما را به چالش کشیده. ضرورت مطالعات مولکولی و جمعیتی روی ژنتیک و ماهیت کووید-19 و میزبان های مستعد آن بر ما روشن است و چنان که گفتیم، در اغلب کشورهای درگیر با بیماری شروع شده است. در این میان جای خالی پژوهش های متخصصان ایرانی به شدت دیده می شود. از آنجا که گردش ویروس روی کره زمین و برخوردن ژنتیکی این ویروس در میان جمعیت های مختلف با شدت و سرعت بالایی آغاز شده است، احتمال کسب جهش های جدید و بروز پتانسیل های بیماری زا و ناشناخته وجود دارد. ازاین رو تعیین توالی ژنوم کووید-19 فعال در ایران و شناخت گیرایی و حساسیت های ژنتیکی جمعیت ایرانی به این ویروس و ذخیره اطلاعات جمعیتی، اهمیت فوق العاده ای در مواجهه علمی و تخصصی با این اپیدمی دارد؛ گرچه امیدواریم محدودیت های سیاسی و اقتصادی درحال حاضر محکی بر توان علمی پژوهشگران ایرانی نباشد.