آرشیو چهار‌شنبه ۲۸ اسفند ۱۳۹۸، شماره ۳۶۷۳
اقتصاد
۴
یادداشت

کرونا ویروس جهانی سازی

فریبرز مسعودی

از حدود چهار دهه پیش که فوکویاما پایان تاریخ را اعلام کرد، ویروس جهانی سازی با سرعت مرزهای جغرافیایی، سیاسی و اقتصادی جهان را درنوردید. به زودی در هر سرزمین بکر و ناشناخته جهان جریان سرمایه راه باز کرد و دولت ها و سیاست مداران را یکی پس از دیگری مقهور خود کرد. صاحبان صنایع با منتقل کردن صنایع به مناطق با کارگران و انرژی ارزان یا نزدیکی به بازار قدرت اتحادیه های کارگری کشورهای غربی را در هم شکستند. سیاست های اقتصادی نو لیبرالی هر مقاومتی را در هم می شکست، کارگران بنگلادش محصول نایک تولید می کردند و کارگران رومانیایی، مصری، ترکیه ای و ایرانی قطعات رنو، کارگران چینی ب ام و و به این گونه صنایع بزرگ زنجیره تامین خود را در سراسر جهان به راه انداختند و شعبه های بانک ها و شرکت های خدماتی کشورهای کانونی سرمایه داری در هر نقطه از جهان گشایش یافتند. با چیره شدن سرمایه مالی بر اقتصاد کشورهای کانونی، بازارهای بورس به دادو ستد سهام صنایع و خدماتی پرداختند که ارزش ذاتی آنها نه میزان سرمایه و داشته های فیزیکی بلکه قدرت نقدشوندگی و ارزش سهام آن در بورس بود. این گونه مثلا سهام اپل یا مایکروسافت بسیار بالاتر از سهام خودروسازی تویوتا یا جی ام ارزش یافت و نوعی از اقتصاد بورسی در جهان کانونی سرمایه داری نضج گرفت که ساختار آن فراتر از قدرت صنایع و حتی بانک ها عمل می کرد. روندهای نوپدید گسست ها و اتحادهای نوینی در چهارسوق بازار ایجاد کرد و در این ساختارمندی مالی، بازارهای بورس دولت ها به کارگزاران بورس ها تبدیل شدند و در خدمت بازار سهام درآمدند.

اما ویروسی تواناتر از ویروس جهانی سازی، سیاست های نولیبرالیسم اقتصادی را دچار وقفه و سکته مغزی خطرناکی کرده است. زمانی که رسانه ها از ویروسی ناشناخته در چین خبر دادند، جهان به ویژه غرب، واکنشی توام با بی تفاوتی و سهل انگارانه به این ویروس نشان داد؛ واکنشی که در ضمیر آن می شد نشانی از بلاهتی آمیخته با ترس را سراغ گرفت. آنها در بیم کاهش رشد اقتصادی چین، به انتظار نشستند تا ببینند این ویروس با اقتصاد چین چه می کند! مردم کشورهای دیگر چینی ها را مسبب بروز این ویروس می دانستند و واکنشی نژادپرستانه به آن نشان می دادند. اکنون که گسترش این ویروس مرزهای سیاسی و جغرافیایی را درنوردیده و به دامن کشورهای کره جنوبی و ژاپن افتاده و به تدریج راه اروپا را پیش گرفته، بیم و نگرانی دولت ها و بازارهای بورس اروپا و آمریکا را فرسنگ ها دورتر از چین به لرزه انداخته است. این بار نگرانی غربی ها رنگی از سقوط بازارهای بورس و رشد اقتصادی گرفته است. در روزهایی که بخش بزرگی از شمال ایتالیا قرنطینه شده و دامنه فراگیری این ویروس راه خود را به سمت دیگر کشورهای اروپایی ازجمله آلمان، فرانسه و بریتانیا باز کرده، اندام بورس های بزرگ جهان به لرزه درآمده؛ به طوری که در آغاز هفته شاخص داو جونز 12 درصد ریزش کرد و میلیاردرهای جهان در همان روز 444 میلیارد دلار از دارایی های خود را از دست دادند؛ به گونه ای که به گزارش بلومبرگ، جف بزوس، بیل گیتس، برنارد آرنولت و الون ماسک بیش از 40 میلیارد دلار زیان از کرونا دشت کردند. اکنون چشم ها به آلمان و سرایت این ویروس به این کشور دوخته شده است؛ زیرا آلمان بزرگ ترین اقتصاد صادرات محور جهان را دارد و در صورت همه گیر شدن ویروس کرونا در این کشور قلب اروپا، ممکن است افق اقتصاد جهان را تیره کرده و جهان شاهد رکود و بحرانی بدتر از بحران سال 2008 باشد. دولت های نولیبرال با رها کردن انگاره تعادل بازار، شروع به تزریق نقدینگی به اقتصادهای خود کرده اند تا مگر روند ریزش سهام بورس ها را کاهش دهند. دولت ترامپ با فشار بر فدرال رزرو برای کاهش نرخ بهره، به این وسیله امید به تحریک اقتصاد این کشور بسته است. این در حالی است که نرخ بازدهی اوراق 10ساله این کشور همچنان روند کاهنده را می پیماید و دولت ترامپ در نظر دارد دریافت مالیات ها را تا زمان نامعلوم به دلیل کرونا ویروس به تعویق بیندازد. این ویروس به تدریج از بازار بورس به بانک ها و مصرف کننده ها در حال انتقال است؛ یعنی به محدوده قرمزی که در آن مصرف کننده ها قدرت خرید خود را از دست بدهند و این روی کسب وکارهای کوچک و خرده فروشی و همچنین وام دهی بانک ها تاثیر منفی خواهد گذاشت. شاخص کالای بلومبرگ به پایین ترین سطح خود از سال 1986 رسیده، بازار سهام استرالیا نیز هفت درصد کاهش را در آغاز هفته تجربه کرده، موسسه های بزرگ بار دیگر برای جلوگیری از کاهش بیشتر رو به فروش طلا و کسب نقدینگی بیشتر آورده اند. شاخص فیوچرز آلمان حدود شش درصد و شاخص آتی انگلستان بیش از شش درصد منفی شده اند. از سوی دیگر شکست اوپک پلاس و جنگ قیمتی بین عربستان و روسیه، دولت آمریکا را که به نفت شیل امید زیادی بسته است، به شدت نگران کرده. ژاپن تصمیم گرفته به کسب وکارهای کوچک آسیب دیده از کرونا وام بدهد. بانک مرکزی آمریکا نرخ های بهره را 50 واحد کاهش داد. تولیدات صنعتی آلمان اگرچه از پیش بینی ها بهتر بوده، اما نسبت به دوره گذشته کاهش نشان می دهد. 

به طورکلی مسئولان اقتصادی و مالی اروپا، آمریکا، ژاپن و سایر قدرت های اقتصادی خواهان اتخاذ تصمیم هایی هستند تا به تحریک اقتصاد دست بزنند. ظاهرا باید تا نشست پنجشنبه بانک مرکزی اروپا و رونمایی از بودجه جدید بوریس جانسون در بریتانیا و تصمیم پایان هفته فدرال رزرو آمریکا که ممکن است بسته هایی برای تحریک مالی اقتصاد آمریکا در آن در نظر گرفته شود، منتظر ماند.

در صورت ادامه این روند، ترامپ شاید بزرگ ترین قربانی کرونا ویروس باشد؛ زیرا در صورت ادامه ریزش سهام بورس های آمریکا و جهان، ناکامی ترامپ برای جلوگیری از سقوط اقتصاد این کشور به ورطه رکود و در نتیجه افزایش بی کاری، کاهش رشد اقتصادی شکننده و افزایش بهای دلار را در پی داشته و ادامه روند کاهشی بهای جهانی نفت سرمایه گذاری در نفت شیل را تعطیل خواهد کرد و به این وسیله شانس انتخاب دوباره ترامپ به ریاست جمهوری آمریکا به مراتب کمتر خواهد شد.